wiadomości

Kontrowersje wokół Pałacu Opatów

artykuł historyczny
Najnowszy artukuł na ten temat

Jak powstawała administracja celna Wolnego Miasta Gdańska

Pałac Opatów w 1893 r.
Pałac Opatów w 1893 r.
Trwająca dyskusja o przyszłości Pałacu Opatów i Parku Oliwskiego nie jest niczym nowym w historii. Już w okresie międzywojennym spierano się o zabytek i nie brakowało kontrowersyjnych pomysłów co do jego dalszych losów.

Na początek przypomnijmy: pod koniec zeszłego roku władze Gdańska ujawniły wstępne plany co do przyszłości Parku Oliwskiego i znajdującego się na jego terenie Pałacu Opatów. Wzbudziły one zaniepokojenie m.in. środowiska historyków sztuki i konserwatorów zabytków, którzy wspólnie z Radą Oliwy wystosowali do prezydenta miasta pismo w tej sprawie.

Sprawa jest o tyle istotna, że dotyczy jednego z cenniejszych zabytków w Gdańsku. Tytułowy budynek to dawna rezydencja cysterskich opatów. W istocie składa się z dwóch obiektów - starszego skrzydła, zbudowanego w XV w. (a odbudowanego po pożarze pod koniec XVI w.), oraz nowszego, wzniesionego w XVII stuleciu. Całość została gruntownie przebudowana (w stylu rokoko) w latach 1754-1756 na polecenie opata Jacka Rybińskiego.

Po kasacji zakonu cystersów (1831 r.) Pałac Opatów przeszedł na własność króla pruskiego. Urządzono w nim m.in. mieszkania wysokich rangą urzędników państwowych oraz biura. Okazjonalnie wykorzystywano zabytek jako miejsce uroczystości, np. w 1910 r. w związku z przypadającą wówczas 250. rocznicą podpisania Pokoju Oliwskiego.

W pałacu mieszka ogrodnik. A może kasyno?

Po utworzeniu Wolnego Miasta Gdańska i podziale mienia popruskiego, pojawił się szereg pomysłów, jak zagospodarować Pałac Opatów. Nadal był on wykorzystywany jako budynek o funkcjach biurowo-mieszkalnych (rezydował w nim np. ogrodnik opiekujący się zielenią Parku Oliwskiego). Zwolennicy zachowania zabytku i "uszanowania tradycji" postulowali otworzyć w jego wnętrzach np. szkołę ogrodniczą (a obok założyć ogród botaniczny), akademię sztuk pięknych albo przeznaczyć go w całości na rezydencję delegata papieskiego na Wolne Miasto.

Budynek Pałacu Opatów, zwanego wówczas Zamkiem Królewskim, na pocztówce z ok. 1900 roku.
Budynek Pałacu Opatów, zwanego wówczas Zamkiem Królewskim, na pocztówce z ok. 1900 roku.
Z drugiej strony pojawiły się kontrowersyjne (przede wszystkim ze względu na prace adaptacyjne, które mogły negatywnie wpłynąć na stan zabytku) pomysły adaptacji pałacu na hotel, restaurację, a nawet kasyno.

Sprawa stała się przedmiotem gorących dyskusji nie tylko między miłośnikami zabytków czy mieszkańcami Oliwy, ale trafiła nawet na łamy polskich gazet wydawanych w województwie pomorskim i na forum gdańskiego sejmu (Volkstagu). Obrońcy "Zamku Oliwskiego" (tak nazywano w polskiej prasie Pałac Opatów) postulowali np., by otoczyć go taką samą ochroną, jak Dom Uphagena. Noszono się z zamiarem powołania nawet specjalnego towarzystwa miłośników Pałacu Opatów, które wydzierżawiłoby obiekt, by tylko nie dopuścić do niewłaściwego (w domyśle: komercyjnego) wykorzystania.

Wygrywają konserwatyści: będzie muzeum i kawiarnia

W lutym 1923 r. władze Wolnego Miasta podjęły ostatecznie decyzję, że w Pałacu Opatów powstanie muzeum. Jako ciekawostkę można wskazać, że nie był to pierwszy tego typu pomysł: już w 1919 r. kaszubski działacz Aleksander Majkowski planował do Pałacu Opatów przenieść zbiory założonego przez siebie Muzeum Kaszubsko-Pomorskiego (działało ono krótko w latach 1913-1914 w Sopocie).

Poza muzeum, w Pałacu Opatów miała zostać na parterze otwarta restauracja lub kawiarnia. Dochód z wynajmu miał w założeniu w dużej mierze pokryć koszty funkcjonowania placówki muzealnej.

Mimo protestów, jakie pojawiły się po ogłoszeniu tej decyzji (wciąż krytycznie odnoszono się do pomysłu lokalizacji restauracji w zabytku), plan został przyjęty.

Szkopuł w tym, że z powodu braku odpowiednich funduszy, pozostał jedynie "na papierze". Brakowało funduszy, by przeprowadzić niezbędne prace adaptacyjne.

Szansa na ich realizację pojawiła się dopiero po włączeniu Oliwy do Gdańska 1 lipca 1926 r.

Niecały rok później, tj. 1 maja 1927 r., powołano formalnie do życia Krajowe Muzeum Historii Gdańska (Landesmuseum für Danziger Geschichte). Uroczyste otwarcie muzeum nastąpiło 18 marca 1928 r. Data nie została wybrana przypadkowo. Obchodzono wówczas 750. rocznicę istnienia Oliwy. Z tej okazji odbył się w otartym dla publiczności obiekcie wykład poświęcony dziejom Oliwy i zaprezentowano pierwszą wystawę. Pałac Opatów znów zatętnił życiem.

80 tys. gości rocznie

Zalążkiem zbiorów muzealnych były darowizny lub depozyty z różnych gdańskich placówek: Muzeum Miejskiego, Biblioteki Miejskiej, wybranych szkół. Organizacyjnie instytucja podlegała Wydziałowi Kultury Senatu Wolnego Miasta, była w pełni finansowana z budżetu gdańskiego.

Dzięki ożywionej działalności i poparciu kół rządzących, zbiory muzealne po 10 latach liczyły już 55 tys. obiektów. Muzealnicy mogli pochwalić się bogatą kolekcją numizmatów (28 tys. monet i medali), fotografii (15,4 tys.) oraz rysunków i grafik (5,8 tys.), 1060 sztukami różnego uzbrojenia, 150 meblami, ponad 250 malowidłami oraz porównywalną liczbą kompletów dawnych strojów i mundurów. W posiadaniu muzeum był też okazały księgozbiór, kolekcja pocztówek, map i planów.

Nie jest znana dokładna liczba wystaw, które prezentowano w latach 1928-1945 w murach muzeum. Musiała być ona jednak znaczna, skoro rocznie odwiedzało muzeum do 80 tys. zwiedzających.

Erich Keyser
Erich Keyser
Erich Keyser - dyrektor ideolog

Na czele nowego muzeum stanął historyk, dr Erich Keyser (1893-1968). To bez wątpienia jedna z najważniejszych postaci z kręgu gdańskiej, niemieckiej humanistyki międzywojennego Gdańska. Był wykładowcą m.in. na wydziale nauk humanistycznych Technische Hochschule (politechniki gdańskiej) i przewodniczącym (od 1938 r.) Zachodniopruskiego Towarzystwa Historycznego.

Był czołowym w Gdańsku przedstawicielem "Ostforschung" - silnie zaangażowanego politycznie nurtu w ówczesnej nauce (w tym w szczególności w historii), który zajmował się badaniami nad ekspansją niemiecką w Europie Wschodniej. Będąc gloryfikatorem Zakonu Niemieckiego i udowadniając historyczne prawa niemieckie do Gdańska i szerzej, całego Pomorza Gdańskiego, był popierany wpierw przez niemieckie stronnictwa konserwatywne, następnie zaś przez nazistów. Nie krył się zresztą z własnymi poglądami, będąc przeciwnikiem neutralnej historiografii.

Po wybuchu wojny i podbiciu przez Niemców m.in. terenów woj. pomorskiego, muzeum w Pałacu Opatów zostało przekształcone w centralną placówkę odpowiedzialną za badania historyczne dla całego, nowego Okręgu, którego stolicą administracyjną został Gdańsk. Dotychczasowe Krajowe Muzeum Historii Gdańska stało się Muzeum Okręgowym Historii Prus Zachodnich (Gaumuseum für westpreussische Geschichte). Zostało już w pełni zaprzęgnięte w działalność propagandową nazistowskich Niemiec.

Sam Keyser otrzymał grant na przeprowadzenie (wraz z innymi badaczami) kompleksowych badań nad ludnością nowego Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Mimo tendencyjności założeń, które przyświecały temu projektowi, opracowane przez zespół Keysera dane są do dziś przydatne, chociażby ze względu na fakt, że część archiwaliów, na których wówczas historycy opierali swoje publikacje, zaginęła po 1945 r.

W latach 50., Erich Keyser był dyrektorem Instytutu Herdera w Marburgu.

Z planów rozbudowy nic nie wyszło

Podczas wojny przymierzano się do rozbudowy placówki, ale nic z tego nie wyszło. Od 1942 r. we wnętrzach muzeum ukrywano część zabytkowego wyposażenia czy zbiorów z zagrożonych najbardziej bombardowaniem obiektów ze śródmieścia Gdańska. Pod koniec 1944 r. lub w pierwszych tygodniach 1945 r., w związku ze zbliżającymi się oddziałami Armii Czerwonej, samo muzeum zostało niemal w całości ewakuowane. Losy większości jego zbiorów są jednak do dziś nieznane. Uległy zniszczeniu podczas transportu czy zostały zagrabione? A może do dziś spoczywają gdzieś w ukryciu?

Zniszczony budynek Pałacu Opatów po wojnie. Zdjęcie wykonane w 1956 r.
Zniszczony budynek Pałacu Opatów po wojnie. Zdjęcie wykonane w 1956 r.
Sam Pałac Opatów został przez Niemców podpalony w marcu 1945 r. Po wojnie zabytek został odbudowany, a od 1965 r. pełni ponownie funkcję siedziby muzeum - obecnie mieści się w nim Oddział Sztuki Nowoczesnej Muzeum Narodowego w Gdańsku.

Prawdopodobnie jednak w związku z planami powołania osobnego Muzeum Sztuki Współczesnej w Gdańsku, Pałac Opatów w niedalekiej przyszłości czekają kolejne, duże zmiany.

Artykuł jest kolejnym z tekstów, który ukazał się na portalu w związku z przypadającą w tym roku 90. rocznicą włączenia Oliwy do Gdańska. Już niebawem: Zagadka nazwy oliwskiego "Zameczku Mormonów".

Opinie (28)

  • Czarno to widzę.

    Bywam w różnych miejscach w Europie. Zawsze mam chwilę aby pochodzić po różnych parkach. We większości z nich, takie obiekty stoją puste lub są zdewastowane. I nie ma znaczenia czy to są Włochy, czy trochę biedniejsza Portugalia: wszędzie jest podobna sytuacja. Zatem może lepiej, aby dalej było tam muzeum, które przynajmniej jest i czasem są tam organizowane jakieś wydarzenia.

    • 39 5

  • już mam dość wszędobylkiej administracji,

    urzędów wszelakich,biur obecnych i powstających,muzeów sztuk takich czy siakich.Zróbcie coś co będzie w końcu zarabiać na siebie a nie wyciągać kolejne pieniądze od mieszkańców czy polskich podatników.

    • 6 38

  • Palac opatow dla weselnikow, imprez miedzy narodowych a przede wszystkim dla mieszkancow ... (3)

    Park Oliwski jest wspanialym miejscem.
    Uwazam ze w Palacu Opatow swietnie by sie odnalazla ,, sala balowa ,, tzn. mam na mysli ze przeciez w katedrze odbywa sie wiele slubow i innych uroczystosci a zatem w sasiednim palacu mozna by bylo organizowac wesela, czy tez inne spotkania gosci z zagranicy, a jak by sie tam jeszcze znalazla mala kawiarenka z przystepnymi cenami to i by sami mieszkancy czesto idac na spacer zaszli tam na dobry obiad, pyszna kawe i wysmienite desery ...
    Palac caly czas tetnil by zyciem i po czesci zarabial sam na siebie, bo samo muzeum to tego nie osiagnie ...

    • 30 10

    • ? (1)

      07-07-2007 wzięłam ślub w Pałacu Opatów, a wesele odbyło się w Restauracji Parkowej, czy coś się zmieniło od tego momentu?

      • 0 0

      • Hanna, nic sie nie zmieniło od tamtego momentu pod

        warunkiem ze do tej pory nie wzielas rozwodu......

        • 8 1

    • Szanowny zabytku, akurat jedno Polskie wesele zniszczylo by

      ten piekny palac. Wiesz do czego nadmiar picia wodki na weselach w naszej Polsce moze sie przyczynic.

      • 6 1

  • To zdjecie z 1956 roku nalezalo by (2)

    przeslac do Süddeutsche Zeitung. Nowe takze, to zobacza co po sobie zostawili a co my zrobilismy.

    • 23 7

    • Do Archiwista (1)

      Byłeś archiwistą w komitecie wojewódzkim lub ubecji na Okopowej i cuchniesz propagandą komuszą.Według ciebie Gdańsk spalili Niemcy, tacy byli podli a dzicz sowiecka chciała Polakom dać Gdańsk nie naruszony. W Oliwie Niemcy wysadzili wieżę na Karlsbergu nazywanym dzisiaj Pachołkiem,obawiali się,że wieża będzie służyć sowietom za punkt namiaru artyleryjskiego,pałac spalili sowieccy pijani sołdaci.

      • 4 1

      • wraz z potem nienawiści wychodzi z ciebie cuchnący rasizm - ja tam jestem tej jak to nazywasz dziczy wdzięczny że ocaliła nas Polaków przed zagładą

        • 0 4

  • Klub gejowski, palarnia marihuaany , higieniczna strzelnica dla heroinistow, sex shop burdel i kasyno.
    Wladza powinna być blisko ludzi. A zapomniałem o monopolowym

    • 20 7

  • Będzie hotel - chcecie, czy nie chcecie... (1)

    ...Wyczuwam przygotowywanie gruntu pod hotel w pałacu opatów.

    • 23 6

    • nieeee

      Hotel - nie! To byłby najgorszy wariant zagospodarowania tego zabytku. Nie - przepraszam - jeszcze gorszy byłby burdel.

      • 5 3

  • Dobrze widzę? Palmy przed pałacem? A ja myślalam ze efekt cieplarniany to temat współczesnych lat

    • 2 5

  • Politechnika Gdańska (2)

    to nazwa własna, panie Daniluk i pisze się ją z dużej litery.
    Ja słyszałem po wielokroć wersję, że Pałac spłonął na początku maja 1945 r.

    • 3 2

    • Politechnika Gdańska, jeśli mówimy o instytucji polskiej od 1945 r., a "politechnika gdańska", gdy mamy na myśli wyższą uczelnię techniczną istniejącą w latach 1904-1945.

      • 5 3

    • Oczywiście,że pałac został podpalony przez sowieckie dzikie azjatyckie zapite hordy.Tak też stało się z całym Gdańskiem.

      • 4 1

  • Rosjanie, Niemcy zrobili co chcieli.... (2)

    A gdańsk jako miasto ma ponad 1000 lat. Był stolicą księstwa pomorskiego, był pod pruskim zaborem, 2 razy był tzw. Wolnym miastem, był miastem krzyżackim.
    ale ponad 700 lat był i jest miastem polskim.

    • 11 4

    • (1)

      Te 700 lat to w dużej części tylko zależności lenne. W granicach Polski nie uzbierałoby się nawet 500. Z drugiej strony, skład etniczny mieszkańców był przez większość jego istnienia mieszany, a językiem najczęściej używanym przez mieszczaństwo był jednak niemiecki (co polskości miastu nie ujmuje, bo w Krakowie mieszczanie też długo tylko po niemiecku gadali).
      Przykładanie dzisiejszej miary narodowościowej do czasów sprzed XIX wieku jest mało wartościowe, a do Gdańska szczególnie nie wnosi nic.
      Tyle, że po II WŚ ludność została praktycznie wymieniona, bo gdańszczan i ich potomków jest w naszym mieście jak na lekarstwo. Tu są tylko Kaszubi i repatrianci z okolic Wilna i Pińska.
      "Rdzenni" gdańszczanie mawiali do mnie czasem z żalem: "dla Niemców jestem Polakiem, dla Polaków Niemcem, a czuję się po prostu gdańszczaninem".

      • 5 0

      • ale zdajesz sobie sprawę,

        że te zależności lenne były najważniejszą rzeczą dotyczącą identyfikowania się mieszkańców miasta?
        bo do xix wieku nie było czegoś takiego jak państwo narodowe- dla mieszkańców gdańska zależność od Polski nie oznaczała polskości, tylko przynależność do rzeczpospolitej obojga narodów. tak samo inne miasta. to były państwa królów: piastów, jagiellonów, habsburgów, andegawenów, hohenzollernów itd. ludzie nie byli polakami, niemcami, francuzmi itd. w naszym rozumieniu.

        • 2 2

  • Przekazać ten budynek zapraszanym imigrantom,zrobią tam dom kultury muzulmanskiej czy meczet

    Napewno zadbają o ten obiekt i to wzorowy.

    • 7 14

1

alert Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

kalendarz historyczny

1867 Ignacy Kraszewski przybył do Gdańska opis Z dwudniową wizytą do Gdańska przybył znany pisarz Ignacy Kraszewski. W warszawskim czasopiśmie Kłosy opublikowano reportaż z odwiedzin.

Polecane wydarzenia

Sprawdź się

Którą z tych dzielnic przyłączono do Gdańska najwcześniej: