• Kino
  • Mapa
  • Ogłoszenia
  • Forum
  • Komunikacja
  • Raport

Od pól wzlotów do pierwszego lotniska

Bronisław Poźniak
4 grudnia 2022, godz. 09:00 
Opinie (90)
Inżynier Carl Loew na prototypie samolotu dla lotnictwa morskiego, który powstał w Cesarskiej Stoczni w Gdańsku. Prawdopodobnie na polu wzlotów na Zaspie. Inżynier Carl Loew na prototypie samolotu dla lotnictwa morskiego, który powstał w Cesarskiej Stoczni w Gdańsku. Prawdopodobnie na polu wzlotów na Zaspie.

17 grudnia 1903 r. bracia Wright w Północnej Karolinie (USA) po raz pierwszy polecieli aeroplanem wyposażonym w silnik spalinowy. Już siedem lat później w Gdańsku, w dniach od 11 do 19 czerwca 1910 r., na wyspie Holm (Ostrów) odbył się festiwal lotniczy pod nazwą "Danziger Fest -und Flugwoche".



Podczas festiwalu dwóch pionierów awiacji, Hans GradeEmil Jeannin, zaprezentowało mieszkańcom Gdańska swoje samoloty. Jednopłat Hansa Grade o wdzięcznej nazwie "Ważka" (Libelle) ważył 125 kg i był wyposażony w dwusuwowy silnik spalinowy (4 cylindry) o mocy 12 kW. Natomiast dwupłatowiec Emila Jeannina "Aviatik Farman" o masie własnej 500 kg miał siedmiocylindrowy silnik rotacyjny o mocy 37 kW. Oba samoloty mogły latać z prędkością nawet do 60 km/h.

  • Jednopłat "Libelle" (ważka) Hansa Grade wazył 125 kg i był wyposażony w dwusuwowy silnik spalinowy.
  • Dwupłatowiec Emila Jeannina "Aviatik Farman" ważył 500 kg miał siedmiocylindrowy silnik rotacyjny o mocy 37 kW.
Dojazd na prowizoryczne lądowisko zapewniał pociąg jadący z Dworca Głównego na Holm oddaną w 1905 r. linią kolejową przez Orunię, Olszynkę i Przeróbkę. Ponadto miasto zapewniło przejazd miejskimi omnibusami przez tymczasowy most pontonowy na Wiśle oraz parostatkami z pasażerami wsiadającymi na Długim Pobrzeżu. Pokazy trwały przez tydzień i zgromadziły tysiące widzów.

Plac wzlotów dla aeroplanów na wyspie Holm był pierwszym takim miejscem na Pomorzu, a może i na ziemiach polskich. W tym samym roku podobna impreza odbyła się na polu mokotowskim w Warszawie, a rok później w Poznaniu Ławicy otwarto stację lotniczą. Również w Krakowie, na polach rakowickich za koszarami dragonów, w tym czasie urządzono pole wzlotów dla samolotów Austro-Węgier.

  • Plan Gdańska z zaznaczonym placem wzlotów wydany z okazji Flugwoche. Grafika z zasobów Biblioteki Gdańskiej PAN.
  • Karta pocztowa reklamująca festyn lotniczy w Gdańsku w 1910 r.
Na polu wzlotów na Holmie w latach 1913-1917 działała baza lotnictwa morskiego. W pobliskiej Cesarskiej Stoczni (Kaiserliche Werft Danzig) oprócz okrętów budowano też samoloty. W zakładzie konstrukcyjno-badawczym zatrudniającym ponad 170 pracowników (w tym kilku pilotów wojskowych) konstruowano i budowano hydroplany oraz remontowano maszyny z niemieckich stacji lotniczych nad Bałtykiem. Pierwsze w Niemczech morskie lotnisko powstało w Pucku, na zakupionych przez armię 800 morgach ziemi. Tam odbywały się loty szkolne maszyn powstałych w Cesarskiej Stoczni w Gdańsku.

Pole wzlotów na Wielkim Placu Ćwiczeń we Wrzeszczu



Pierwsze miejsca dostosowane do startów i lądowań aeroplanów wyznaczano na płaskim terenie o nawierzchni zazwyczaj trawiastej, bez wyznaczonej drogi startowej. Takie lądowisko w tym czasie nazywano polem wzlotów. Samoloty lądujące na takim placu, w zależności od warunków atmosferycznych, schodziły pod różnymi kątami. Oprócz placu budowano obok halę zwaną hangarem, w którym przechowywano latające maszyny oraz zaplecze remontowe w barakach lub szopach.

Równolegle z placem wzlotów na Holmie władze wojskowe zezwoliły na lądowanie samolotów na poligonie garnizonu gdańskiego.

W 1829 r. wojsko pruskie zakupiło obszar o powierzchni 182 ha, położony na północ od Labesweg (dzisiejsza ulica Lelewela), czyli traktu łączącego Strzyżę z Nowymi Szkotami. Na polach leżących pomiędzy wsiami Strzyża i Zaspa powstał poligon z placem ćwiczeń i strzelnicą o nazwie Die Grosse Exerzierplatz.

Na początku XX wieku "Wielki Plac Ćwiczeń" wraz z wybudowanymi koszarami huzarów we Wrzeszczu, urzędem prowiantowym, batalionem pontonowym i wojskową bocznicą kolejową przy magistrali Gdańsk - Słupsk - Stargard oraz koszarami batalionu telegraficznego stanowiły duży kompleks militarny.

Następca tronu Wilhelm Pruski w obecności ojca, cesarza Wilhelma II i feldmarszałka Mackensena odbiera paradę brygady huzarów na Grosser Exerzierplatz 15 września 1911 r. Następca tronu Wilhelm Pruski w obecności ojca, cesarza Wilhelma II i feldmarszałka Mackensena odbiera paradę brygady huzarów na Grosser Exerzierplatz 15 września 1911 r.
Już w 1910 r. na Grosser Exerzierplatz wylądował pierwszy samolot wojskowy. Zapewne przyleciał nim książę Fryderyk Zygmunt Pruski, miłośnik awiacji i licencjonowany pilot skierowany do służby w pułku huzarów we Wrzeszczu. Trafił pod dowództwo niemieckiego następcy tronu - Kronprinza Wilhelma Pruskiego. Obaj książęta mieli wspólnego przodka, pradziadka Fryderyka Wilhelma III, króla Prus.

Na wydzielonym terenie w południowo-zachodniej części poligonu, tuż przy Labesweg i browarze, lądowały wojskowe aeroplany i aerostaty, czyli samoloty i sterowce. Pole wzlotów wyznaczono tuż za mostem kolejowym, w kierunku koszar wojsk łączności telegraficznej. Po wybudowaniu podwójnego hangaru i warsztatów lotniczych w 1913 r. powstała stacja lotnicza.

Huzarzy i samolot na tle hangaru "Prinz von Preussen" (źródło: Danziger Hauskalendar w portalu dolnywrzeszcz.pl Huzarzy i samolot na tle hangaru "Prinz von Preussen" (źródło: Danziger Hauskalendar w portalu dolnywrzeszcz.pl
Powstałą stacją lotniczą we Wrzeszczu dowodził książę Fryderyk Zygmunt Pruski. Już w czasie trwania pierwszej wojny światowej, zwanej wówczas "wielką", przeniesiono z Holmu do Wrzeszcza szkołę lotnictwa morskiego i w 1917 r. oddano nowy murowany hangar, tuż za browarem. Pole wzlotów stało się wojskowym lotniskiem.

Labes Weg (czerwona linia) od Haupstrasse (Al. Grunwaldzka) do Bären Weg (ul. Mickiewicza) - ulica ze Strzyży do Nowych Szkotów na fragmencie planu Gdańska z 1920 roku. Na czerwono zaznaczono obiekty wojskowe we Wrzeszczu (Langfuhr): koszary 1 i 2 regimentu huzarów, batalion pontonowy (train kaserne), urząd prowiantowy, Wielki Plac Ćwiczeń (Grosser Exierzerplatz), lądowisko z hangarem (flugzeug halle) i koszary batalionu łączności. Labes Weg (czerwona linia) od Haupstrasse (Al. Grunwaldzka) do Bären Weg (ul. Mickiewicza) - ulica ze Strzyży do Nowych Szkotów na fragmencie planu Gdańska z 1920 roku. Na czerwono zaznaczono obiekty wojskowe we Wrzeszczu (Langfuhr): koszary 1 i 2 regimentu huzarów, batalion pontonowy (train kaserne), urząd prowiantowy, Wielki Plac Ćwiczeń (Grosser Exierzerplatz), lądowisko z hangarem (flugzeug halle) i koszary batalionu łączności.

Lotnisko we Wrzeszczu



Po zakończeniu I wojny światowej w hangarach wrzeszczańskich zostało 20 samolotów, z których cztery nadawały się do lotów bez napraw (trzy maszyny Albatros C XII i jeden Fokker D VII). Całym parkiem maszyn zarządzał oddział policji, mający czterech pilotów i dwóch strzelców.

Zgodnie z Traktatem Wersalskim Gdańsk wyłączono z terytorium Niemiec. Mające powstać Wolne Miasto stanowić miało protektorat Ligi Narodów, włączony do polskiego obszaru celnego. Po ratyfikacji Traktatu przez Niemcy władzę w Gdańsku objął tymczasowy komisarz Ligi, a wszystkie jednostki niemieckiego wojska opuściły miasto. Wolne Miasto Gdańsk miało być strefą zdemilitaryzowaną.

W maju 1920 r. alianci zakazali lotów szwadronowi gdańskiej policji i zarekwirowali samoloty. Po proklamowaniu 15 listopada 1920 r. Wolnego Miasta Gdańska jednostka lotnicza policji została rozwiązana, a samoloty przekazano Polsce.

  • Lotnicze zdjęcia na plac wzlotów we Wrzeszczu (1920). Na czerwono zaznaczono miejsce lądowania samolotów. W miejsce widocznego przy nim wiaduktu nad torami znajdują się obecnie dwa wiadukty w ciągu ul. Kościuszki.
  • Lotnicze zdjęcia na plac wzlotów we Wrzeszczu (1920). W miejsce widocznego przy nim wiaduktu nad torami znajdują się obecnie dwa wiadukty w ciągu ul. Kościuszki.
Również w tym czasie zapadła decyzja o przyszłości terenów po byłym poligonie garnizonu gdańskiego. Dawny Grosser Exierzierplatz został przekazany Senatowi Wolnego Miasta. Część północną, z wyłączeniem terenów kolejowych, które zgodnie z Traktatem przyznano Polsce, przeznaczono na cywilne lotnisko. Południową zaś pod budownictwo mieszkaniowe, planowane Grosssiedlung Langfuhr / Wielkie Osiedle Wrzeszcz.

Tym samym pierwszym cywilnym lotniskiem na obecnych ziemiach polskich został Flugplatz Langfuhr - lotnisko Wrzeszcz.

Lotnisko we Wrzeszczu na zdjęciu wykonanym w latach 1919-1923. Lotnisko we Wrzeszczu na zdjęciu wykonanym w latach 1919-1923.
Odnotujemy jeszcze, że pierwszym cywilnym lotniskiem na świecie było mediolańskie Taliedo we Włoszech, otwarte w 1910 r. W II Rzeczypospolitej Polskiej pierwsze cywilne loty odbyły się pod koniec 1920 r. na warszawskim lotnisku na Mokotowie.

W hangarze byłej szkoły lotnictwa morskiego rozpoczął działalność "Gdański Przewoźnik Lotniczy" (Danziger Luftreederei - Dz LR), a w hangarach księcia Fryderyka Zygmunta Pruskiego - "Gdańska Poczta Lotnicza" (Danziger Luftpost - Dz LP). W marcu 1920 r. wprowadzono rejestr samolotów, oznaczając je literami FD (Freistaat Danzig). Rok później zmieniono oznaczenie na Dz (polskie samoloty oznaczone były literami SP, a niemieckie - D). Na sterze i skrzydłach samolotu był herb Gdańska - dwa białe krzyże na czerwonym tle.

Po lewej Fokker F III o numerze rej. FD 21 firmy Dz LR ląduje we Wrzeszczu (1921 r.), fot. Slg. Hazewinkel. Po prawej: dwupłatowy Rumpler C I o numerze rej. Dz 24 firmy Dz LP (1922 r.) fot. ETH Bibliothek Zurich Po lewej Fokker F III o numerze rej. FD 21 firmy Dz LR ląduje we Wrzeszczu (1921 r.), fot. Slg. Hazewinkel. Po prawej: dwupłatowy Rumpler C I o numerze rej. Dz 24 firmy Dz LP (1922 r.) fot. ETH Bibliothek Zurich
Ze "starego" lotniska we Wrzeszczu samoloty gdańskich przewoźników latały do Królewca, Kowna, Rygi i Rewalu (dawna nazwa Tallina). W 1920 r. Danziger Luftreederei planowało regularne loty z Gdańska do Warszawy i zakup kilku "dużych" samolotów zabierających do ośmiu pasażerów. Ze względów politycznych, ale także z braku środków finansowych, do realizacji tych zamierzeń nie doszło.

Lotnisko we Wrzeszczu w 1920 roku. 1. Podwójny hangar byłej stacji lotniczej 2. Hangar szkoły lotnictwa morskiego. fot. za Digital Luftfahrt Bibliothek Lotnisko we Wrzeszczu w 1920 roku. 1. Podwójny hangar byłej stacji lotniczej 2. Hangar szkoły lotnictwa morskiego. fot. za Digital Luftfahrt Bibliothek
Rok później z okazji Targów Poznańskich "Gdańska Poczta Lotnicza" zawarła umowę z polską firmą "Aero-Targ" na cywilne przewozy lotnicze na trasie Poznań - Gdańsk - Poznań oraz Poznań - Warszawa - Poznań, które obsługiwały gdańskie samoloty.

Hangar Danziger Luft Reederei, a nad nim lądujący holenderski samolot linii KLM. Zdjęcie wykonane w latach 1920-25. fot. ETH Bibliothek Zurich, Bildarchiv Hangar Danziger Luft Reederei, a nad nim lądujący holenderski samolot linii KLM. Zdjęcie wykonane w latach 1920-25. fot. ETH Bibliothek Zurich, Bildarchiv

Siedziba firmy Danziger Luftpost w 1921 r. w podwójnym hangarze byłej stacji lotniczej. fot. Digitale Luftfahrt Bibliothek. Siedziba firmy Danziger Luftpost w 1921 r. w podwójnym hangarze byłej stacji lotniczej. fot. Digitale Luftfahrt Bibliothek.

Lotnisko we Wrzeszczu w latach 1919-1922 na planie Gdańska. Mapa ze zbiorów Wojciecha Gruszczyńskiego Lotnisko we Wrzeszczu w latach 1919-1922 na planie Gdańska. Mapa ze zbiorów Wojciecha Gruszczyńskiego
W 1922 r. uruchomiono połączenia z Berlina i Hamburga przez Szczecin do Gdańska oraz z Gdańska do Warszawy i Lwowa. Samolot linii PLL "Aerolloyd", poprzednika LOT-u, z bazą techniczną we Wrzeszczu, startował o godz. 8:00 z Gdańska i lądował w Warszawie o 10:30, by o 13:00 wylatywać do Lwowa, w którym lądował o 16:00.

Port Lotniczy Gdańsk



W czerwcu 1923 r. w zachodniej części byłego poligonu, tuż przed torami linii kolejowej łączącej Gdańsk z Sopotem, uruchomiono Flughafen Danzig, czyli Port Lotniczy Gdańsk. Otwarcie nastąpiło 17 czerwca, zaś jego poświęcenie dzień później, czyli 18 czerwca.

Flughafen Danzig w latach 1930-1935. Widok na wiadukt kolejowy i Strzyżę. Źródło: kolekcja T.Bieniasiewicz na Polska.Org Flughafen Danzig w latach 1930-1935. Widok na wiadukt kolejowy i Strzyżę. Źródło: kolekcja T.Bieniasiewicz na Polska.Org
Do portu można było dojechać ulicą Flughafenstrasse (obecna ul. Braci LewoniewskichMapka), prowadzącą od Hauptstrasse (obecna aleja GrunwaldzkaMapka) przez wiadukt nad torami do wybudowanych obiektów: hangaru, warsztatów lotniczych, podziemnego magazynu paliwa, a przede wszystkim budynku administracyjnego z restauracją.

Celnik gdański w mundurze przy samolocie Junkers F 13 Dz 34, należącym do kompanii Danziger AeroLloyd, który przyleciał do Wrzeszcza z Królewca w Prusach Wschodnich (1925 r.). Celnik gdański w mundurze przy samolocie Junkers F 13 Dz 34, należącym do kompanii Danziger AeroLloyd, który przyleciał do Wrzeszcza z Królewca w Prusach Wschodnich (1925 r.).
W latach 30 ub. wieku wybudowano duży podwójny hangar na wysokości dzisiejszej ul. Kilińskiego oraz hangar i nowy budynek reprezentacyjny portu lotniczego na wysokości dzisiejszej ul. Legionów, do którego doprowadzono linię tramwajową.

Port Lotniczy Gdańsk Wrzeszcz. Oddane w 1923r. obiekty przy  obecnej ul. Hynka. Za: danzig-online.pl Port Lotniczy Gdańsk Wrzeszcz. Oddane w 1923r. obiekty przy  obecnej ul. Hynka. Za: danzig-online.pl
W latach międzywojennych port lotniczy Wolnego Miasta Gdańska we Wrzeszczu miał status międzynarodowy, stąd była tam placówka celna - Abferigungsstelle Flughafen Danzig, podległa pod Zollamt Langfuhr.

Port Lotniczy Gdańsk Wrzeszcz: oddany w 1934 r. nowy budynek portu lotniczego od strony obecnej ul. Legionów. Za: portal danzig-online.pl. Port Lotniczy Gdańsk Wrzeszcz: oddany w 1934 r. nowy budynek portu lotniczego od strony obecnej ul. Legionów. Za: portal danzig-online.pl.
W ciągu prawie trzynastu lat z poligonowego placu wzlotów we Wrzeszczu powstało profesjonalne cywilne lotnisko, które funkcjonowało przez kolejne pięćdziesiąt lat, do 1974 r.

W latach międzywojennych z portu lotniczego Wolnego Miasta Gdańska samoloty latały do:

  • w Niemczech: Berlina i Hamburga oraz w Prusach Wschodnich do Królewca, Tylży, Kłajpedy, Malborka, Elbląga i Olsztyna,
  • w Polsce: Warszawy i Lwowa, Bydgoszczy i Poznania oraz do Rumi (linia Warszawa - Gdynia (lotnisko w Rumi Zagórzu) miała międzylądowanie w Gdańsku),
  • innych państw: Helsinki (Finlandia), Tallin (Estonia), Ryga (Łotwa), Kowno (Litwa) oraz Moskwa i Leningrad (Związek Sowiecki).

Po II wojnie światowej i przejęciu lotniska z rąk Armii Czerwonej w 1946 r. obiekt we Wrzeszczu służył celom wojskowym, lotnictwa sanitarnego i sportowego (Aeroklub Gdański). Po oddaniu nowego betonowego pasa o długości 1800 m w 1948 r. lotnisko jako drugie w kraju (po Okęciu) stało się cywilnym portem lotniczym z obsługą celną.

Lotnisko we Wrzeszczu działało do 30 marca 1974 r. Po miesiącu, 1 maja, wylądował pierwszy samolot z Wrocławia na nowym lotnisku w Rębiechowie.

Bibliografia:

  1. Karol Placha Hetman Lotnisko w Gdańsku Wrzeszczu, Polot.pl,
  2. Marcin Stąporek Jak to z lotniskami w Gdańsku było, Trojmiasto.pl,
  3. Jan Daniluk Labesweg, czyli kolebka gdańskiego lotnictwa, Trojmiasto.pl,
  4. Jarosław Balcewicz Najpierw był hangar. Lotnisko w dawnym Gdańsku, Nasz Gdańsk,
  5. Geneza powstania lotniska w Gdańsku Rębiechowie, cz. I Historia portu Gdańsk Wrzeszcz" pod red. Kamila Janickiego i cz. II, Histmag.org
Bronisław Poźniak

Opinie wybrane

Wszystkie opinie (90)

alert Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

Wydarzenia

Spacerowe wtorki z przewodnikiem (1 opinia)

spotkanie, spacer

Sprawdź się

Sprawdź się

Grodzisko wczesnośredniowieczne w Sopocie, popularnie zwane "Górą Zamkową" jest:

 

Najczęściej czytane