wiadomości

stat

Jak Gdańsk stawał się luterański

artykuł historyczny
Pierwszy katechizm w języku staropruskim, wydrukowany przez Hansa Weinreicha w 1545 r.
Pierwszy katechizm w języku staropruskim, wydrukowany przez Hansa Weinreicha w 1545 r.

Po tym, jak 31 października 1517 r. Marcin Luter ogłosił w niemieckiej Wittenberdze swoje 95 tez przeciwko odpustom, jago nauki bardzo szybko dotarły także do Gdańska i zaczęły oddziaływać na społeczność miasta. Zmieniło to stosunki religijne w mieście na ponad 400 lat.



Jak to możliwe, że nowe prądy filozoficzne i teologiczne tak szybko zawędrowały z Saksonii nad Motławę? Było to związane ze sporą popularnością powstałego niewiele wcześniej uniwersytetu w Wittenberdze wśród młodych gdańszczan, którzy chętnie wybierali się tam na studia. Nauki Lutra propagowały też w Gdańsku liczne pisemka wypuszczone w latach 1520-22 przez drukarnię Hansa Weinreicha.

Ale już wcześniej, bo w 1518 r., pod wpływem wystąpień Lutra młody gdański ksiądz Jakob Knade odrzucił celibat i zawarł związek małżeński. W 1522 r. kazania w duchu luterańskim zaczął wygłaszać inny ksiądz - Jacob Hegge, zwany Finkenblockiem. Początkowo czynił to pod gołym niebem poza murami miejskimi (na zboczu Góry Gradowej), ale jesienią kolejnego roku także w głównej świątyni miasta, czyli w kościele Najświętszej Marii Panny.

Luteranie przejmują Gdańsk

Niebawem kolejni reformacyjni kaznodzieje pojawili się także w innych kościołach, a skutkiem ich działalności bywało niszczenie wyposażenia świątyń (uważanego za sprzeczne z nauką Ewangelii). Zaczęły się rozruchy przeciw nadużyciom księży i zakonników, a obok tego pojawiały się postulaty zmian społecznych, przybierające coraz bardziej radykalny charakter.

Na początku 1525 r. doszło wręcz do przewrotu we władzach miasta połączonego z ustanowieniem w Gdańsku luterańskich porządków: rozwiązano działające w mieście zgromadzenia zakonne, a ich klasztory miały zostać przekształcone w obiekty użyteczności publicznej (szkoły, szpitale); zniesiono celibat, nakazano odprawiać nabożeństwa wyłącznie po niemiecku, a proboszczowie kościołów mieli być odtąd wybierani przez samych parafian.

Król Polski broni starej wiary

Prędko okazało się, że tak radykalne zmiany nie mają szans na akceptację władzy zwierzchniej, czyli króla Polski, który właśnie w 1525 r. zatriumfował nad Albrechtem Hohenzollernem, zmusiwszy go do złożenia hołdu lennego z Prus Książęcych.

Hołd lenny z Prus Książęcych złożony przez Albrechta Hohenzollerna królowi Polski Zygmuntowi Staremu w 1525 r. zahamował ekspansję luternizmu w Gdańsku. Obraz Jana Matejki.
Hołd lenny z Prus Książęcych złożony przez Albrechta Hohenzollerna królowi Polski Zygmuntowi Staremu w 1525 r. zahamował ekspansję luternizmu w Gdańsku. Obraz Jana Matejki.
Dlatego miasto Gdańsk musiało ustąpić przed majestatem i potęgą swojego władcy - króla Polski. Na przełomie 1525/6 przywrócono msze po łacinie, odsunięto od ambon Heggego i innych radykalnych kaznodziejów, a w końcu formalnie przywrócono status quo. Wydane przez Jagiellona dla Gdańska tzw. Statuta Sigismundi nakładały wysokie kary za propagowanie luteranizmu.

Okazało się jednak, że reformacja zdążyła już zapuścić w Gdańsku mocne korzenie. Tak jak i w miastach niemieckich objętych reformacją, gdańszczanie tracili zainteresowanie udziałem w tradycyjnych katolickich obrzędach, a rosło nowe pokolenie, identyfikujące się z protestantyzmem. Nie bez wpływu na to pozostawał rozwój wypadków politycznych w Niemczech, gdzie po kilku wojnach zgasła nadzieja na przywrócenie jedności religijnej, a podział wyznaniowy stał się rzeczywistością, jak również następstwa wspomnianego traktatu krakowskiego z 1525 r. i powstanie silnego, niezależnego od cesarza Niemiec ośrodka luterańskiego w Prusach Książęcych. Ten ostatni dysponował od 1544 r. własnym, luterańskim uniwersytetem w Królewcu. Od około połowy XVI wieku spontaniczna reformacja szerzyła się już także w Polsce i na Litwie.

Módl się jak chcesz, ale płać

Szczególną rolę w konwersji Gdańska na protestantyzm odegrał Pankracy Klemme, kaznodzieja kościoła Najświętszej Marii Panny, zaliczany do umiarkowanych zwolenników Lutra. Paradoksalnie, cieszył się on pewnym poparciem swojego formalnego zwierzchnika kościelnego, który dbał jedynie o zachowanie pozorów, tj. zewnętrzne formy liturgii, a głównie o to, by nic nie zakłócało stałego dopływu pieniędzy do biskupiego skarbca.

Największy na Głównym Mieście kościół Najświętszej Marii Panny, przez ponad 400 lat był świątynią luterańską.
Największy na Głównym Mieście kościół Najświętszej Marii Panny, przez ponad 400 lat był świątynią luterańską. fot. Łukasz Unterschuetz/trojmiasto.pl
W rezultacie, syn i następca króla Zygmunta Starego, Zygmunt II August, szukając porozumienia z Gdańskiem, od którego starał się uzyskać pieniądze na prowadzone przez siebie wojny, 5 lipca 1557 r. udzielił miastu przywileju wolności wyznaniowej. Formalnie była to jedynie zgoda na udzielanie komunii św. pod oboma postaciami, jednak de facto oznaczało to pogodzenie się z protestanckim charakterem miasta.

Symbolem zwycięstwa reformacji w Gdańsku stało się oficjalne wprowadzenie w gdańskich kościołach eucharystii na nowych zasadach, co miało miejsce w 40. rocznicę wystąpienia Marcina Lutra, 31 października 1557 r.

Luteranizm dominuje, ale katolicyzm się nie poddaje

Czysto luterańskimi kościołami były: na Głównym Mieście - NMP, św. Jana, św. Ducha (dziś nieczynny); na Długich Ogrodach - św. Barbary, na Starym Mieście - św. Katarzyny, św. Bartłomieja i św. Jakuba; leżący poza murami kościół Bożego Ciała i kilka świątyń dziś nieistniejących, jak kościoły św. Salwatora na Zaroślaku czy św. Aniołów przy drodze do Wrzeszcza.

Ostoją religii rzymskokatolickiej w okolicach Gdańska był kościół i klasztor cystersów w Oliwie.
Ostoją religii rzymskokatolickiej w okolicach Gdańska był kościół i klasztor cystersów w Oliwie. fot. Kavman/galeria trojmiasto.pl
Triumf luteranizmu nie był jednak całkowity. Obrządek katolicki zachował się w pozostających jeszcze w granicach miasta klasztorach (dominikanów - przy kościele św. Mikołaja, karmelitów - przy kościele dziś noszącym imię św. Józefa, i brygidek - przy kościele św. Brygidy). Ośrodkiem wyznania katolickiego pozostawał leżący poza zasięgiem władzy Rady Miejskiej klasztor w Oliwie. W graniczących z miastem dobrach biskupa włocławskiego na początku XVII wieku jezuici wznieśli katolicki kościół św. Ignacego Loyoli, a na Chełmie powstał w drugiej połowie tegoż stulecia kościół św. Antoniego Padewskiego (ojców reformatów).

Dzięki zapisowi testamentowemu prymasa Olszowskiego i dotacji króla Jana III Sobieskiego, obok kościoła mariackiego wzniesiono katolicką świątynię pw. Ducha Świętego, św. Andrzeja Apostoła i św. Jana Chrzciciela, do którego przylgnęła nazwa Kaplicy Królewskiej.
Dzięki zapisowi testamentowemu prymasa Olszowskiego i dotacji króla Jana III Sobieskiego, obok kościoła mariackiego wzniesiono katolicką świątynię pw. Ducha Świętego, św. Andrzeja Apostoła i św. Jana Chrzciciela, do którego przylgnęła nazwa Kaplicy Królewskiej. fot. Smukman/galeria trojmiasto.pl
Kolejni królowie polscy bezskutecznie starali się odzyskać dla katolików największy w mieście kościół Mariacki, a gdy okazało się to niemożliwe, za czasów Jana III Sobieskiego, dzięki zapisowi testamentowemu prymasa Olszowskiego i dotacji samego króla, wzniesiono tuż obok nową świątynię. Oficjalnie nazwano ją kościołem pw. Ducha Świętego, św. Andrzeja Apostoła i św. Jana Chrzciciela, do którego przylgnęła nazwa Kaplicy Królewskiej.

Nie tylko luteranie, są też kalwini

Wyznanie ewangelicko-augsburskie, czyli luterańskie, nie było jedynym odłamem protestantyzmu w przedrozbiorowym Gdańsku. Silne wpływy uzyskali bowiem zwolennicy Jana Kalwina, czyli kościół ewangelicko-reformowany. Szczyt popularności tego wyznania przypadł na przełom XVI i XVII wieku. W tym czasie dwa największe odłamy protestantyzmu ścierały się nawet w Radzie Miejskiej, a ślady prowadzonych wówczas dysput można odnaleźć w najważniejszych dziełach sztuki powstałych w tym czasie, jak obrazy van den BlockaVredemanna de Vries w Ratuszu Głównego Miasta.

Obraz "Kara i nagroda", będący alegorią dobrych rządów, to dzieło Isaaka van den Blocka, które powstało w latach 1611-1616/17, jako wystrój Małej Sali Rady Ratusza Głównego Miasta w Gdańsku.
Obraz "Kara i nagroda", będący alegorią dobrych rządów, to dzieło Isaaka van den Blocka, które powstało w latach 1611-1616/17, jako wystrój Małej Sali Rady Ratusza Głównego Miasta w Gdańsku. ze zbiorów MHMG
Głównym kościołem gdańskich kalwinów był kościół św. Piotra i Pawła na Żabim Kruku, posiadali oni także kościół św. Elżbiety, a przez pewien czas współdzielili z luteranami pofranciszkański kościół św. Trójcy.

W kościele św. Elżbiety niegdyś spotykali się kalwini. Materiał z 2013 r.



Inne wyznania niemile widziane

Czyniąc ustępstwa na rzecz katolików i kalwinów, luterańska większość nie zamierzała tolerować już kolejnych wyznań w mieście. Wyjątkowo tylko członkom dość licznej kolonii angielskiej i szkockiej zezwolono na założenie własnego kościoła anglikańskiego, który mieścił się w jednej z kamienic przy ul. Św. Ducha.

Pozostałości cmentarza mennonickiego w Stogach Malborskich.
Pozostałości cmentarza mennonickiego w Stogach Malborskich. fot. GRTrojmiasto
Jednak już np. licznie napływający od połowy XVI wieku mennonici mieli trudności z uzyskaniem prawa pobytu w Gdańsku i nawet tam, gdzie stanowili większość (zwłaszcza w niektórych wsiach w delcie Wisły), bardzo długo nie wolno im było wznosić swoich domów modlitwy. Dopiero po włączeniu Gdańska w granice królestwa Prus, w okresie liberalnych reform po wojnach napoleońskich, mógł powstać kościół mennonitów pod Biskupią Górą (dziś należący do Kościoła Zielonoświątkowego).

W tym samym czasie zniesiono także wielowiekowe zakazy w stosunku do żydów, którzy mogli odtąd zakładać w Gdańsku synagogi.

Już w bliższych nam czasach pojawiały się w mieście świątynie nowszych wyznań chrześcijańskich, jak np. kościół metodystów (przy ul. Igielnickiej na Starym Mieście) czy tzw. kościół apostolski przy nieistniejącej dziś ul. Stawki (Schwarzes Meer).

Rozbudowa miasta w XIX wieku i napływ dużych grup ludności z wiejskich okolic Pomorza Gdańskiego zmienił znacznie strukturę wyznaniową. Dlatego też w okresie Wolnego Miasta Gdańska, choć większość stanowili nadal luteranie, to odsetek wyznawców religii rzymskokatolickiej był znacznie wyższy, niż w Gdańsku przedrozbiorowym.

Poznaj historię sopockiego kościoła luteranów. Materiał z 2012 r.


W 2017 r. obchodzony będzie w Gdańsku i na Pomorzu Europejski Jubileusz 500-lecia Reformacji. Ale już teraz rozpoczynają się przygotowania do tej wyjątkowej rocznicy. Wraz z Kościołem Ewangelicko-Augsburskim biorą w nich udział trójmiejskie instytucje - m.in. Uniwersytet Gdański, Gdańskie Towarzystwo Naukowe, Gdańska Biblioteka PAN i Muzeum Narodowe w Gdańsku.

Opinie (53)

Dodaj opinię

Dodaj opinię

Odpowiedz

STOP Hejt! Przemyśl swoją opinię

Regulamin dodawania opinii

zamknij

Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

kalendarz historyczny

1755 Pierwsza msza w kościele św. Ignacego W Starych Szkotach w nowo wybudowanym kościele jezuickim pod wezwaniem św. Ignacego odprawiono pierwszą mszę świętą. W 1777 powstała drewniana wolnostojąca dzwonnica.

1901 Otwarto wystawę Sień Gdańska Przy Długim Targu 43 na parterze Nowego Domu Ławy otwarto wystawę zwaną Sień Gdańska. Ekspozycja składa się z ponad dwustu eksponatów ofiarowanych przez Lessera Giełdzińskiego. Dziś wystawa jest częścią kompleksu muzealnego Dworu Artusa.

1975 Ks. Kardynał Karol Wojtyła otworzył i poświęcił Muzeum Diecezjalne W Oliwie w dawnym klasztorze pocysterskim Metropolita krakowski ks. Kardynał Karol Wojtyła otworzył i poświęcił nowo utworzone Muzeum Diecezjalne.

Sprawdź się

Na jaką nazwę Niemcy zmienili nazwę Gdyni w 1939 roku?