wiadomości

stat

Zwiedziliśmy wnętrze zbiornika "Stary Sobieski"

artykuł historyczny

Zobacz wnętrza Starego Sobieskiego

Składa się z trzech żelbetowych pierścieni, przetrwał do czasów współczesnych w niemal niezmienionej formie, a w jego czeluściach można doświadczyć niesamowitego echa. Mowa o nieczynnym zbiorniku wody Stary Sobieski z 1911 roku, który znajduje się na szczycie Góry Szubienicznej zobacz na mapie Gdańska we Wrzeszczu. Ten unikatowy zabytek sztuki inżynieryjnej został niedawno kapitalnie odremontowany, a pod koniec tego roku zostanie udostępniony do zwiedzania.



Czy zamierzasz wybrać się do zbiornika "Stary Sobieski", kiedy już zostanie udostępniony do zwiedzania?

oczywiście, z całą pewnością będzie to rewelacyjna atrakcja

76%

tak, ale raczej nie nastąpi to prędko

19%

raczej nie, nie jest to dla mnie żadna atrakcja

5%
Nad skrzyżowaniem ulic Traugutta i Sobieskiego we Wrzeszczu góruje wzniesienie o wysokości 55 m n.p.m., które nosi ponurą nazwę Szubieniczna Góra (niem. Galgenberg). Jak nietrudno domyślić się, dawniej wykonywano tutaj wyroki śmierci na przestępcach. Przez blisko trzy stulecia, a dokładnie w latach 1529-1804, na szczycie wzniesienia znajdowała się murowana szubienica.

Wbrew pozorom nie wykonywano tutaj egzekucji wyłącznie przez powieszenie, ale również w bardziej okrutny sposób: przez ścięcie toporem oraz przez łamanie kołem. Warto wyjaśnić, że ostatnia z wymienionych metod polegała na przywiązaniu skazańca do drewnianej obręczy, a następnie metodycznym miażdżeniu kolejnych części jego ciała przy pomocy ciężkiego narzędzia, np. łomu czy młota.

Przypuszczalny wygląd murowanej konstrukcji, która przez blisko trzy stulecia znajdowała się szczycie Szubienicznej Góry.
Przypuszczalny wygląd murowanej konstrukcji, która przez blisko trzy stulecia znajdowała się szczycie Szubienicznej Góry. źródło: www.rzygacz.webd.pl

Rezerwuar północnych dzielnic Gdańska



Jednak historia Szubienicznej Góry jest związana nie tylko z dziejami gdańskiego wymiaru sprawiedliwości, ale także z budową na terenie miasta nowoczesnej infrastruktury wodociągowo-kanalizacyjnej, która była pierwszym, całościowym tego rodzaju systemem w całej Europie.

Na szczycie wzniesienia znajduje się dawny zbiornik na wodę "Stary Sobieski". Został on oddany do użytku w 1911 roku i przez ponad osiem dekad zaopatrywał mieszkańców północnych dzielnic Gdańska, m.in. Wrzeszcza, Oliwy, Jelitkowa, Brzeźna czy Nowego Portu. Był drugim - po Starej Oruni z 1869 roku, która służyła z kolei mieszkańcom Śródmieścia i okolic - takim rezerwuarem na mapie miasta.

Czytaj również: Zwiedziliśmy wnętrza "Starej Oruni"

- Zbiornik wodociągowy, tak jak wieża ciśnień służy do tego, aby utrzymywać stabilne ciśnienie w sieci wodociągowej, a oprócz tego stanowi rezerwę na wodę. W drugiej połowie XIX wieku obecne północne dzielnice Gdańska intensywnie rozwijały się. Wybudowano więc w 1878 roku ujęcie wody w Polankach, ale szybko okazało się ono niewystarczające. Dlatego w 1911 roku odwiercono kolejne ujęcie na Górze Szubienicznej oraz wybudowano obok niego zbiornik "Stary Sobieski", do którego przetłaczano pobieraną wodę, a następnie grawitacyjnie, czyli już bez użycia pomp, rozprowadzono ją do wspomnianych dzielnic. W kolejnych latach zbiornik zasilano również wodą z ujęcia Polanki oraz z wybudowanego w 1914 roku ujęcia Zaspa - opowiada Ewa Pastuszak, pracownik Gdańskiej Infrastruktury Wodociagowo-Kanalizacyjnej.

Podziemny, żelbetowy "amfiteatr"



Nie bez przesady można stwierdzić, że "Stary Sobieski" jest unikatowym obiektem sztuki inżynieryjnej. To ogromna, podziemna budowla na rzucie koła, która została wkomponowana w zachodnie zbocze Góry Szubienicznej. Została ona w całości wykonana z żelbetu. W początkach XX wieku była to nadzwyczaj śmiała inwestycja. To pierwszy w historii takiej skali obiekt, który został wzniesiony nad Motławą.

Jak możemy przeczytać w opisie zbiornika na Gedanopedii, jego wnętrza sprawiają wrażenie niezwykłego amfiteatru. "Stary Sobieski" składa się z trzech nakrytych kolebami pierścieni oraz umieszczonej wewnątrz nich cylindrycznej przestrzeni, którą okala kolumnada podtrzymująca sklepienie w kształcie kopuły. Pierścień zewnętrzny tworzy jedną komorę, która jest przedzielona komorą zasuw zlokalizowaną tuż za wejściem do obiektu. Wyjaśnijmy, że komora zasuw to pomieszczenie, w którym znajdowały się urządzenia służące do napełniania i opróżniania zbiornika.

Przekrój konstrukcji zbiornika Stary Sobieski.
Przekrój konstrukcji zbiornika Stary Sobieski. mat. GIWK

Niezwykła akustyka



Pierścienie środkowy i wewnętrzny oraz cylindryczny środek, połączone licznymi otworami przelotowymi, tworzą drugą komorę. Obie komory mają identyczną powierzchnię i pojemność. Co ciekawe, przebywając w ich wnętrzu można doświadczyć niezwykle donośnego echa.

- Zbiornik ma średnicę ok. 50 metrów, powierzchnię całkowitą ok. 1700 metrów kwadratowych, a rzędna jego dna wynosi ok. 43 metry. Składa się z dwóch komór o pojemności 2,5 tys. metrów sześciennych każda. Ich wysokość wynosi ok. 6,5 metra. W obu komorach znajduje się po kilka ścian-grodzi, zwanych potocznie falochronami. Te elementy odpowiadały za właściwe krążenie wody w zbiorniku, a właściwie zabezpieczały go przed drganiami, jakie może wywołać falowanie wody. Po opróżnieniu "Starego Sobieskiego" pojawiła się ciekawa akustyka. Jeżeli coś powiemy, to głos wróci do nas nawet po siedmiu sekundach - wylicza Pastuszak.

Niezrealizowany plan rozbudowy



Jak wynika z udostępnionego przez naszą rozmówczynię oryginalnego planu sytuacyjnego, budowniczowie "Starego Sobieskiego" przewidzieli jego rozbudowę. Tuż obok zbiornika - a dokładnie kilka metrów na prawo, patrząc od strony wejścia - miała powstać jego wierna kopia. Na narysowanym przerywanym linią okręgu widnieje adnotacja "Przestrzeń pod przyszłą rozbudowę" (niem. Raum für eine zukünftige Erweiterung"). Z nieznanych przyczyn nigdy nie została ona jednak zrealizowana.

Dzięki dokumentowi możemy również przekonać się, jaka była pierwotna nazwa "Starego Sobieskiego". A brzmiała ona po prostu "Zbiornik na Szubienicznej Górze" (niem. Wasserbehälter auf dem Galgenberg). Przy okazji warto wyjaśnić również etymologię polskiej nazwy. Człon "Sobieski" pochodzi oczywiście od pobliskiej ulicy, a człon "Stary" to odróżnienie od zlokalizowanego kilkadziesiąt metrów obok nowego zbiornika na wodę.

Oryginalny plan sytuacyjny zbiornika Stary Sobieski z 1911 roku.
Oryginalny plan sytuacyjny zbiornika Stary Sobieski z 1911 roku. mat. GIWK

Większość oryginalnego wyposażenia zachowała się



"Stary Sobieski" został wyłączony z eksploatacji w 1997 roku, a jego funkcję przejął wcześniej wspomniany "Nowy Sobieski" - posadowiony na wyższej rzędnej, o większej pojemności i tym samym zapewniający większe ciśnienie w sieci wodociągowej. I choć wejście do nieczynnego zbiornika zostało wówczas odpowiednio zabezpieczone, nie uchroniło go to przed wizytami nieproszonych gości. Mimo to, "Stary Sobieski", a właściwie jego wyposażenie, zachowało się do czasów współczesnych w nadzwyczaj dobrym stanie.

- Możemy podziwiać wiele elementów oryginalnych. W komorze zasuw pozostało wiele fragmentów pierwotnego uzbrojenia z zasuwami o średnicy 500 milimetrów. Dużą ciekawostką jest również fakt, że w ok. 80 proc. zachowała się mocowana na metalowych kotwach pod sufitem instalacja elektryczna z ceramicznymi, porcelanowymi izolatorami - kontynuuje Pastuszak.
Na koniec warto dodać, że w ciągu ostatnich 20 lat w zbiorniku zimowały nietoperze. Chiropterolodzy, czyli specjaliści zajmujący się badaniem tych latających ssaków, zaobserwowali wśród nich głównie nocki brunatne i nocki rude. Jednak jak informuje nasza rozmówczyni, w porozumieniu z Regionalną Dyrekcją Ochrony Środowiska podjęto decyzję o zamknięciu wszelkich otworów prowadzących do "Starego Sobieskiego". Oznacza to, że nietoperze nie będą tam już nigdy więcej zimować.


Gdański Szlak Wodociągowy



Już pod koniec tego roku zbiornik na zboczu Szubienicznej Góry zostanie udostępniony do zwiedzania. Kilka miesięcy temu zakończył się kapitalny remont obiektu, obejmujący również rekonstrukcję brakujących elementów (np. wspomnianych elementów instalacji elektrycznej), a w jego wnętrzu odbywa się właśnie montaż wystawy poświęconej historii zaopatrywania gdańszczan w wodę na przestrzeni kilku ostatnich stuleci. Ekspozycja będzie mieścić się wyłącznie w komorze wewnętrznej. Komora zewnętrzna pozostanie pusta, aby zachować jej niezwykłą akustykę.

Czytaj również: Nowa atrakcja turystyczna, czyli Gdański Szlak Wodociągowy

- Kilka lat temu, spółka GIWK podjęła decyzję o stworzeniu Gdańskiego Szlaku Wodociągowego, czyli projektu, który przybliży dzieje gdańskich wodociągów. W jego skład wejdą trzy obiekty: nieczynne zbiorniki "Stary Sobieski" i "Stara Orunia" oraz czynny zbiornik "Kazimierz" na Wyspie Sobieszewskiej. Obecnie tylko ten ostatni jest udostępniony do zwiedzania. W dwóch pierwszych zbiornikach, które są już po renowacji, przygotowujemy wystawy, na których zostaną zaprezentowane m.in. zabytki odkryte podczas prac archeologicznych na terenie Gdańska, np. drewniane wodociągi, włazy studzienkowe, reprodukcje archiwalnych dokumentów, a nawet latryny miejskie - zachęca Pastuszak.
W związku z przygotowaniem do uruchomienia Gdańskiego Szlaku Wodociągowego, oprócz wnętrza i wejścia do "Starego Sobieskiego", metamorfozie uległo również jego najbliższe otoczenie. Zbocza Szubienicznej Góry zostały uporządkowane, odtworzono ścieżki od strony ulic Traugutta, Sobieskiego i Smoluchowskiego, wybudowano toaletę i poidełko, a nad sklepieniem zbiornika taras widokowy, z którego roztacza się piękna panorama Wrzeszcza i okolic. Miłośnikom historii Gdańska nie pozostaje więc nic innego, jak uzbroić się w cierpliwość i odczekać jeszcze kilka miesięcy.

Sprawdź lokalizacje trzech obiektów, które wejdą w skład projektu Gdański Szlak Wodociągowy...


... i zobacz ich wnętrza dzięki naszym materiałom wideo.

Zbiornik Stara Orunia


Zbiornik Kazimierz

Dodaj zdjęcie do artykułu

Opinie (112)

Dodaj opinię

Dodaj opinię

Odpowiedz

Regulamin dodawania opinii

zamknij

Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

kalendarz historyczny

1811 Zmarł Alexander Gibsone Alexander Gibsone zmarł w Gdańsku, kupiec, bankier, rezydent angielski w Gdańsku, były właściciel dóbr wejherowsko - rzucewskich.

1817 Urodził się Eduard August Hildebrandt Znany niemiecki malarz - pejzażysta i podróżnik. Zmarł w Berlinie w 1869 r. Eduard August Hildebrandt urodził się w Gdańsku.

Najczęściej czytane