• Kino
  • Mapa
  • Ogłoszenia
  • Forum
  • Komunikacja
  • Raport

Wille Trójmiasta. Zagadka willi Mackensena

Jan Daniluk
9 marca 2024, godz. 12:00 
Opinie (53)

Willa Mackensena przy Małachowskiego 1 we Wrzeszczu

Tytułowa willa z początku XX wieku, choć znajduje się dosłownie kilkadziesiąt metrów od ruchliwej al. Żołnierzy WyklętychMapka we Wrzeszczu, nie jest powszechnie znana. Stoi przy ul. Stanisława Małachowskiego 1Mapka. Określana jest willą Mackensena, od nazwiska pruskiego generała, który miał tam mieszkać. Jest jednak kilka znaków zapytania w tej historii...



W poprzednim odcinku naszego cyklu o willach Trójmiasta opowiedzieliśmy historię rezydencji w Orłowie, a za dwa tygodnie także wrócimy do Gdyni.



Wśród okolicznej, historycznej zabudowy, z której większość także powstała na początku ubiegłego stulecia, tytułowa willa przy ul. Stanisława Małachowskiego 1 wyróżnia się wielkością, otaczającym ją ogrodem, a także faktem, że obiekt niedawno przeszedł gruntowny remont z zewnątrz, a prace wewnątrz wciąż trwają. Budynek ma piękne, reprezentacyjne wnętrza, w tym obszerną sień z potężną, dębową klatką schodową.

Willa przy ul. Stanisława Małachowskiego 1, 2024 r. Willa przy ul. Stanisława Małachowskiego 1, 2024 r.
Pomieszczenia opisywanej willi przynajmniej raz "zagrały" w filmie. Latem 2017 r. kręcono w nich ujęcia do "Kamerdynera". Przestrzenie willi udawały wówczas wnętrza hotelu Danziger Hof, jednego z najelegantszych hoteli międzywojennego Gdańska.

Feldmarszałek von Mackensen, bohater Wielkiej Wojny



Wróćmy do wspomnianego generała. August von Mackensen (1849-1945) był zawodowym pruskim żołnierzem i uznanym dowódcą. Jego macierzystym garnizonem (i miejscem zamieszkania zarazem) w latach 1901-1914 był Gdańsk. W wymienionym okresie stał na czele wpierw słynnej Brygady Przybocznej Huzarów, następnie 36. Dywizji Piechoty, wreszcie całego XVIII Korpusu Armijnego, czyli najwyższej jednostki wojskowej administracji na całe ówczesne Prusy Zachodnie.

Ostatni ślad po Czarnych Huzarach Ostatni ślad po Czarnych Huzarach

Gen. August von Mackensen jako dowódca Brygady Przybocznej Huzarów, 1901-1903. Ze zbiorów W. Gruszczyńskiego. Gen. August von Mackensen jako dowódca Brygady Przybocznej Huzarów, 1901-1903. Ze zbiorów W. Gruszczyńskiego.
Sławę zyskał jednak przede wszystkim w latach Wielkiej Wojny. Miał znaczący lub decydujący udział w sukcesach wojsk Państw Centralnych, m.in. w ofensywie na terenie Królestwa Polskiego w 1915 r., a w kolejnych latach Bałkanach, w Serbii i Rumunii. Od 1915 r. był feldmarszałkiem.

Polityczne afiliacje feldmarszałka na emeryturze



W 1920 r., w wieku 71 lat, przeszedł w stan spoczynku. Osiadł w swoim majątku w Janowicach pod Lęborkiem. Do końca życia pozostał monarchistą, był za rewizją granic niemieckich narzuconych pokonanym Niemcom w traktacie wersalskim. Wbrew jednak niekiedy pojawiającym się informacjom nigdy wyraźnie nie poparł NSDAP czy samego Hitlera.

Gen. August von Mackensen (trzeci od lewej, na białym koniu), dowódca XVII Korpusu Armijnego, podczas parady cesarskiej w trakcie organizowanych wówczas w Gdańsku tzw. Dni Cesarskich, 7 sierpnia 1910 r. Obok niego (czwarta postać od lewej) sam cesarz Wilhelm II Hohenzollern, a dalej (piąta postać od lewej) - pierworodny syn cesarza, kronprinz Wilhelm. Ze zbiorów W. Gruszczyńskiego. Gen. August von Mackensen (trzeci od lewej, na białym koniu), dowódca XVII Korpusu Armijnego, podczas parady cesarskiej w trakcie organizowanych wówczas w Gdańsku tzw. Dni Cesarskich, 7 sierpnia 1910 r. Obok niego (czwarta postać od lewej) sam cesarz Wilhelm II Hohenzollern, a dalej (piąta postać od lewej) - pierworodny syn cesarza, kronprinz Wilhelm. Ze zbiorów W. Gruszczyńskiego.
Partia narodowosocjalistyczna zdawała sobie sprawę z legendy von Mackensena i symbolu, jakim był dla większości niemieckich weteranów I wojny światowej. Starała się wykorzystać jego postać do swoich celów.

O ile początkowo emerytowany feldmarszałek zdawał się sprzyjać polityce NSDAP (a przynajmniej części haseł przez nią głoszonych, związanych m.in. z odbudową silnej armii), o tyle w drugiej połowie lat 30. zaczął wyraźnie się dystansować od partii narodowosocjalistycznej, a nawet ją krytykować.

W lutym 1945 r. von Mackensen opuścił swój majątek, uciekając przed nadchodzącymi oddziałami Armii Czerwonej. Zmarł w listopadzie tego samego roku w środkowych Niemczech, dożywając sędziwego wieku 96 lat.

Majątek Strzyża Górna



Okolica opisywanej willi jeszcze pod koniec XIX w. wyglądała zupełnie inaczej niż dziś. Jedynym w sumie wspólnym mianownikiem z naszymi czasami był kompleks koszar, dziś zamienionych w osiedle Garnizon (mieszkania na sprzedaż i do wynajęcia), który wyrósł na terenach wsi Strzyża Górna włączonych (w dwóch etapach) w granice miasta, czy sam potok Strzyży, choć dziś w większym stopniu ukryty pod ziemią.

To właśnie nad Strzyżą, mniej więcej między dzisiejszą ul. Stanisława StaszicaMapkajezdnią al. Grunwaldzkiej w kierunku GdańskaMapka, jeszcze na przełomie XIX i XX w., funkcjonował młyn, a przed nim staw młyński. Były to tereny majątku Strzyża Górna (Gut Hochstrieß), który rozpościerał się na zachód od dzisiejszej ul. ObywatelskiejMapka. Od północy jego granicę wyznaczał przebieg obecnej al. Żołnierzy WyklętychMapka (i dalej, budynki koszarowe), zaś od południa mniej więcej dzisiejsza ul. PartyzantówMapka.

Fragment planu wojskowego Gdańska i jego okolic z 1898 r. Widać majątek (Gut) Strzyża Górna wraz z potokiem, stawem młyńskim oraz polami uprawnymi. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Gdańsku. Fragment planu wojskowego Gdańska i jego okolic z 1898 r. Widać majątek (Gut) Strzyża Górna wraz z potokiem, stawem młyńskim oraz polami uprawnymi. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Gdańsku.
Jeszcze na szczegółowym planie z 1898 r. widać nie tylko zabudowania samego majątku, ale i pola uprawne.

Pozostałości majątku Strzyża Górna



Początek XX wieku to jednak okres gwałtownych zmian tak w krajobrazie, jak i funkcji majątku Strzyża Górna. Zaczął był parcelowany, a na działkach jak grzyby po deszczu zaczęły powstawać nowe kamienice i wille. Część z nich służyła zresztą wojskowym (oficerom) z pobliskich koszar.

Fragment planu Gdańska z 1904 r. Na potoku Strzyży jest jeszcze zaznaczony młyn (krzyżyk wpisany w okrąg). Zbiory prywatne. Fragment planu Gdańska z 1904 r. Na potoku Strzyży jest jeszcze zaznaczony młyn (krzyżyk wpisany w okrąg). Zbiory prywatne.
Fragment planu Gdańska z 1908 r. Większość terenu dawnego majątku została już zabudowana. Widać nowe ulice, w tym m. in. Loßowweg (ul. Obywatelska), Hennersdorfer Weg (ul. Stanisława Małachowskiego) oraz Prittwitzweg (ul. Hugo Kołłątaja). To pierwszy plan, na którym widać opisywaną willę. Ze zbiorów PAN Biblioteka Gdańska. Fragment planu Gdańska z 1908 r. Większość terenu dawnego majątku została już zabudowana. Widać nowe ulice, w tym m. in. Loßowweg (ul. Obywatelska), Hennersdorfer Weg (ul. Stanisława Małachowskiego) oraz Prittwitzweg (ul. Hugo Kołłątaja). To pierwszy plan, na którym widać opisywaną willę. Ze zbiorów PAN Biblioteka Gdańska.
Fragment planu Gdańska z 1914 r. Ostatni, znany plan, na którym w ogóle jeszcze zaznaczono dawne budynki majątku Strzyża Górna. Ze zbiorów PAN Biblioteka Gdańska. Fragment planu Gdańska z 1914 r. Ostatni, znany plan, na którym w ogóle jeszcze zaznaczono dawne budynki majątku Strzyża Górna. Ze zbiorów PAN Biblioteka Gdańska.
O ile młyn i staw młyński zniknęły z przestrzeni najpewniej między 1904 r. a 1908 r., to sam majątek był jeszcze wymieniany na planie Gdańska z 1914 r. Na późniejszych widać zachowane pojedyncze obiekty, ale sama nazwa - Gut Hochstrieß - już nie była używana.

Ze wspomnianych budynków zachował się do dziś choćby niewielki obiekt, który pierwotnie pełnił funkcję mieszkalną dla służby (?). Dziś to siedziba Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej nr 1Mapka w Gdańsku.

Siedziba Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej nr 1 w Gdańsku, przy ul. Obywatelskiej 1 - budynek dawnego majątku, 2017 r. Siedziba Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej nr 1 w Gdańsku, przy ul. Obywatelskiej 1 - budynek dawnego majątku, 2017 r.

Gdzie mieszkał August von Mackensen?



Wśród oficerów, którzy mieszkali w okolicach koszar, był także August von Mackensen.
W zachowanych księgach adresowych, już w wydaniu na 1903 r. (ten fragment Strzyży Górnej został włączony w granice miasta 1 kwietnia 1902 r.) pojawia się jako lokator pod adresem Hennersdorfer Weg (ul. Stanisława Małachowskiego) 1. Właścicielem tej nieruchomości był wówczas lokalny potentat ziemski Max Hartmann. Posiadał on m.in. cegielnię na Aniołkach i wiele działek, od Brętowa, przez Strzyżę Górną, aż po Wrzeszcz.

Tymczasem w o wiele dokładniejszych (aktualizowanych co pół roku) spisach adresowych garnizonu gdańskiego von Mackensen jest wymieniany w tym roku i kilku kolejnych jako lokator Villa Hochstrieß, czyli "willi Strzyża Górna". O tym, co to był za budynek, za chwilkę.

Von Mackensen mieszkał we Wrzeszczu jedynie do kwietnia 1908 r. Następnie, w związku z objęciem funkcji dowódcy całego XVII Korpusu Armijnego, przeniósł się do reprezentacyjnego gmachu w centrum miasta. Dziś to Nowy Ratusz (ul. Wały Jagiellońskie 1Mapka), siedziba Rady Miasta. Ulokowano tam nie tylko biura dowództwa, ale też i mieszkanie służbowe dla wysokiego rangą oficera stojącego na czele XVII Korpusu Armijnego.

Dowództwo XVIII Korpusu Armijnego, gdzie mieszkał i pracował gen. August von Mackensen w latach 1908-1914, początek XX w. Obecnie Nowy Ratusz, siedziba Rady Miasta Gdańska. Ze zbiorów K. Gryndera. Dowództwo XVIII Korpusu Armijnego, gdzie mieszkał i pracował gen. August von Mackensen w latach 1908-1914, początek XX w. Obecnie Nowy Ratusz, siedziba Rady Miasta Gdańska. Ze zbiorów K. Gryndera.
Problem w tym, że obecny budynek stojący na ul. Stanisława Małachowskiego 1 pochodzi - według wszelkiego prawdopodobieństwa - z późniejszego okresu. Wskazuje na to jego architektura. Sprawy nie ułatwia fakt, że dla omawianego rejonu nie dysponujemy odpowiednio szczegółowymi planami między 1900 a 1908 r.

Gdzie mieściła się Villa Hochstrieß?



Do pełnego obrazu należy jeszcze doprecyzować, gdzie mieściła się "willa Strzyża Górna". Analiza zachowanych planów pośrednio wskazuje, że najpewniej... dokładnie naprzeciwko budynku zwanego dziś willą Mackensena, czyli w dość niepozornym obiekcie przy ul. Stanisława Małachowskiego 2Mapka!

Dom przy ul. Małachowskiego 2. To prawdopodobnie właśnie w nim mieszkał na wczesnym etapie swojej kariery późniejszy feldmarszałek von Mackensen. Dom przy ul. Małachowskiego 2. To prawdopodobnie właśnie w nim mieszkał na wczesnym etapie swojej kariery późniejszy feldmarszałek von Mackensen.
Gwoli ścisłości należy zauważyć, że na ten fakt zwrócili już uwagę kilkanaście lat temu pasjonaci i badacze Gdańska, dzielący się swoimi spostrzeżeniami na "Wolnym Forum Gdańsk". To nie jest moje odkrycie.

Dwie hipotezy

Jak pogodzić wszystkie wyżej wymienione kwestie? Wydaje się, że możliwe są dwa rozwiązania.

Pierwsze jest następujące: na działce Hennersdorfer Weg 1 istniał początkowo jakiś budynek, określany "Villa Hochstrieß", na którego miejscu (...po wyprowadzce von Mackensena?) zbudowano nowy, docelowy, czyli ten, który do dziś można podziwiać.

Drugie rozwiązanie, moim zdaniem bardziej prawdopodobne: von Mackensen do 1908 r. mieszkał w "Villa Hochstrieß", która początkowo miała przypisany adres Hennersdorfer Weg 1. W związku z rozwojem dzielnicy i pojawieniem się nowych domów skorygowano numerację działek. "Villa Hochstrieß" zyskała numer 2 (i tak jest do dziś), a dotychczasowy 1 zaczął obowiązywać do działki, na której powstała nowa willa.

Za tym rozwiązaniem przemawia podobieństwo (mimo szeregu modernizacji) budynku na ul. Stanisława Małachowskiego 2 z jedną z grafik ukazującą dawny dwór Strzyży Górnej. Łatwo można sobie wyobrazić, że po włączeniu w granice miasta zaczął być nazywany "willą Strzyża Górna" właśnie...

To jednak tylko hipotezy.

Aktualizacja, 12 marca 2024 r.

Niedługo po publikacji niniejszego tekstu otrzymałem informację od Wojciecha Gruszczyńskiego, znanego badacza, pasjonata i autora jednej z najstarszych stron internetowych poświęconych historii Gdańska przed 1945 r., czyli danzig-online.pl. Udostępnił on (nieznaną mi wcześniej) ilustrację, na której w całej okazałości widać rzeczoną "willę Strzyża Górna".

Willa Strzyża Górna na początku XX w., ze zbiorów Wojciecha Gruszczyńskiego. Willa Strzyża Górna na początku XX w., ze zbiorów Wojciecha Gruszczyńskiego.
To jednoznacznie rozwiązuje zagadkę. Prawdziwą okazała się moja hipoteza numer jeden, zakładająca, że numeracja na obecnej ul. Stanisława Małachowskiego nie uległa zmianie. Nieprecyzyjnie założyłem, że na miejscu wcześniejszej "Villa Hochstrieß" wzniesiono nowy budynek - w istocie jedynie go znacząco przebudowano, nadając kształt, który przetrwał do obecnych czasów.

Nowe życie zabytkowej willi



Dla dopełnienia historii dopowiedzmy, co działo się z opisywanym budynkiem po 1945 r. Po II wojnie światowej mieściła się tu komisja poborowa, także krótko pomieszczenia konsulatu Chińskiej Republiki Ludowej. Najdłużej, bowiem od 1965 r. do 2015 r., budynek służył za siedzibę wojewódzkich struktur wpierw Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, następnie zaś (tj. od 1990 r.) Polskiego Stronnictwa Ludowego.

Po prawej willa przy ul. Małachowskiego 1, zwana powszechnie willą Mackensena. Po lewej, budynek przy Małachowskiego 2, w którym Mackensen prawdopodobnie mieszkał przez pewien czas. Po prawej willa przy ul. Małachowskiego 1, zwana powszechnie willą Mackensena. Po lewej, budynek przy Małachowskiego 2, w którym Mackensen prawdopodobnie mieszkał przez pewien czas.
Dziewięć lat temu willa została kupiona przez jedną z firm działających we Wrzeszczu celem adaptacji budynku na nową siedzibę. Ostatecznie jednak ten pomysł zarzucono, a zabytkowa willa (od 1995 r. jest wpisana na wojewódzką listę zabytków) trafiła w prywatne ręce. Od 2016 r. trwają praktycznie nieprzerwanie prace na obiekcie, które mają na celu przywrócenie jego pierwotnego blasku. Ich ważny etap zakończył się w listopadzie zeszłego roku.

Ci z czytelników, którzy być może pamiętają, jak willa przy ul. Stanisława Małachowskiego 1 wygląda wcześniej, docenią metamorfozę, jaką opisywany budynek przeszedł w ostatnim czasie.

O autorze

autor

Jan Daniluk

- doktor historii, adiunkt na Wydziale Historycznym UG, badacz historii Gdańska w XIX i XX w., oraz historii powszechnej (1890-1945).

Opinie wybrane

Wszystkie opinie (53)

alert Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

Wydarzenia

Czerwcowe spacery historyczne - stocznia

20 zł
spacer

D-DAY. Okręty Polskiej Marynarki Wojennej w operacji desantowej w Normandii

wystawa

Sprawdź się

Sprawdź się

Św. Wojciech odwiedził Gdańsk w 997 roku

 

Najczęściej czytane