wiadomości

stat

Teofil Zegarski - założyciel pierwszej szkoły średniej w Gdyni

artykuł historyczny
Teofil Zegarski, lata 20. XX w. (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni)
Teofil Zegarski, lata 20. XX w. (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni)

Jedną z bardziej zasłużonych postaci dla rozwoju oświaty na Pomorzu w 20-leciu międzywojennym był Teofil Zegarski, założyciel pierwszej szkoły średniej w Gdyni.



Urodził się w 1884 roku w Grabowie pod Starogardem Gdańskim. Ojciec Augustyn Zegarski, niezbyt majętny kołodziej, był właścicielem niewielkiego kawałka ziemi. Teofil miał trzech braci: księdza Stanisława, policjanta Leonarda oraz najmłodszego Józefa, który zmarł w wieku niemowlęcym.

W latach 1896-1902 kształcił się w kuźni działaczy patriotycznych Collegium Marianum w Pelplinie, a następnie w gimnazjach w Starogardzie oraz Wejherowie, gdzie 19 lutego 1906 r. uzyskał świadectwo dojrzałości. Następnie studiował w Seminarium Duchownym w Pelplinie, skąd rok później przeniósł się na uniwersytet we Fryburgu Bryzgowijskim. Studiował tam filozofię, historię oraz filologię.

Osierocony w siedemnastym roku życia zarabiał korepetycjami i pracował jako korektor w Instytucie Herdera. W 1908 r. odbył podróż naukową do Krakowa w celu zebrania materiałów do pracy doktorskiej, którą obronił 17 lutego 1909 r. we Fryburgu.

Dyplom nadania Teofilowi Zegarskiemu przez Uniwersytet we Fryburgu Bryzgowijskim tytułu doktora filozofii, 1.06.1910 r. (ze zbiorów muzeum Miasta Gdyni)
Dyplom nadania Teofilowi Zegarskiemu przez Uniwersytet we Fryburgu Bryzgowijskim tytułu doktora filozofii, 1.06.1910 r. (ze zbiorów muzeum Miasta Gdyni)
Leszek Molendowski, autor jedynej biografii Teofila Zegarskiego, pisze o nim tak:

"Był pilnym uczniem i zawsze starał się wykonywać swej obowiązki tak dobrze, jak to było możliwe. [...] Był wytrwały w dążeniu do obranego celu".
Po zakończeniu studiów pozostał w Niemczech. W latach 1915-1919 uczył w szkołach średnich w Heidelbergu, m.in. francuskiego, niemieckiego, łaciny oraz historii i filozofii.

Powrót do Polski



W lipcu 1919 r. Teofil Zegarski osiadł w Gdańsku i włączył się w przygotowywanie organizacji polskiego szkolnictwa w tym mieście i na Pomorzu. Namówili go do tego zapewne jego przyjaciele z czasów studiów, znani działacze polonijni w Gdańsku - dr Franciszek Kręcki, Michał Szuca czy ks. dr Kamil Kantak.

Obok pracy zawodowej Teofil Zegarski pracował tam również społecznie w polskich organizacjach. Był między innymi jednym z założycieli i wykładowców Polskiego Uniwersytetu Ludowego w Gdańsku.

Był niezwykle mobilny. Między 1921 r. i 1926 r. przeprowadzał się do Torunia, Brześcia i Warszawy.

Praca w Gdyni



Ostatnie lata swego życia związał z Gdynią, do której przybył w 1927 r. Na początku roku szkolnego 1927/28 otworzył Prywatną Koedukacyjną Szkołę Powszechną i Gimnazjum w Gdyni. Była to pierwsza szkoła średnia w Gdyni. Na początek ma ona tylko dwie klasy liczące 60 uczniów: 31 chłopców i 29 dziewcząt.

Pierwszą siedzibą szkoły był parterowy budynek sióstr św. Wincentego a Paulo, dziś już nieistniejący, przy ul. Starowiejskiej. W następnym roku szkolnym placówka przeniosła się do nowo wybudowanego budynku kierowanej przez Jana Kamrowskiego szkoły powszechnej przy ul. 10 Lutego. Później przejściowo siedzibą szkoły była willa "Promienna" na Kamiennej Górze.

Szosa Gdańska w Orłowie. Działka i zabudowania w Orłowie, które dr Teofil Zegarski kupił od Melanii Behnke w 1927 roku. W głębi budynek późniejszej bursy dla uczniów, fot. Henryk Gąsiorowski, 1927 r. (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni)
Szosa Gdańska w Orłowie. Działka i zabudowania w Orłowie, które dr Teofil Zegarski kupił od Melanii Behnke w 1927 roku. W głębi budynek późniejszej bursy dla uczniów, fot. Henryk Gąsiorowski, 1927 r. (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni)
Ostateczną lokalizacją gimnazjum stała się działka przy Szosie Gdańskiej (dzisiejsza aleja Zwycięstwa 194) o powierzchni 6 tys m. kw. w ówczesnym Orłowie Morskim, pozostającym poza granicami administracyjnymi Gdyni. W tym miejscu znajdowała się wówczas gospoda Emila Milkego z Sopotu, zaadaptowana następnie na potrzeby internatu dla chłopców.

Teofil Zegarski nie posiadał własnych funduszy. Na zakup parceli, internatu i budowę gmachu szkolnego uzyskał kredyt bankowy, resztę dołożyła dalsza rodzina. Wiosną 1931 r. okazały, piętrowy budynek szkoły był gotowy do użytku. 21 czerwca biskup chełmiński Stanisław Okoniewski dokonał uroczystego poświęcenia obiektu.

Budynek, w którym mieściło się Koedukacyjne Gimnazjum dr. Teofila Zegarskiego, stan z lat 70. XX w., autor fot. nieznany (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni)
Budynek, w którym mieściło się Koedukacyjne Gimnazjum dr. Teofila Zegarskiego, stan z lat 70. XX w., autor fot. nieznany (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni)
Przez całe wakacje trwały intensywne przygotowania do nowego roku szkolnego, meblowano klasy i gabinety, urządzono boisko. Z rozpoczęciem nowego roku nauki sześcioklasowa szkoła powszechna i gimnazjum typu humanistycznego liczyły już 200 uczniów.

Powstanie i rozwój Orlego Gniazda



Teofil Zegarski realizował w szkole własną koncepcję wychowawczą. Chciał, aby była to szkoła otwarta, humanistyczna. Kładł nacisk na wychowanie patriotyczne, umiłowanie morza, znajomość języków obcych. Wychowankowie gimnazjum mogli w niej rozwijać zainteresowania naukowe, sportowe i hobbystyczne m.in. dzięki własnemu kortowi tenisowemu i działającej pracowni fotograficznej.

Młodzież była objęta opieką zdrowotną, w szkole działały gabinety lekarski i dentystyczny, co nie było tak powszechne w tamtych czasach. To wszystko sprawiło, że szkoła cieszyła się dużym powodzeniem, dlatego często nazywano ja również "Orlim Gniazdem", zapewne od nazwy Orłowa (późniejszej dzielnicy Gdyni), w którym działała od 1931 roku.

Uczniowie gimnazjum koedukacyjnego dr. Teofila Zegarskiego z nauczycielem Tadeuszem Gołaszewskim, ok. 1931 r. (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni)
Uczniowie gimnazjum koedukacyjnego dr. Teofila Zegarskiego z nauczycielem Tadeuszem Gołaszewskim, ok. 1931 r. (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni)
Szkoła była płatna, a czesne dość wysokie. Jednak przyjmowano do niej też uzdolnione dzieci z biedniejszych rodzin, które uczyły się dzięki stypendium. Właściciel przyjmował do swego zakładu wszystkie dzieci, bez względu na religię czy narodowość. Uczęszczały do niej zarówno dzieci z rodzin rzymsko-katolickich, jak i żydowskich.

W szkole szanowano wiarę uczniów. Naukę religii prowadzili nie tylko księża, ale również pastorzy i rabini. Była ona prowadzona w kilku językach. Uczniowie katoliccy każdą lekcję językową zaczynali od Ojcze nasz, przy czym na lekcji niemieckiego było to Vaterunser, na łacinie Pater Noster.

Szkoła - jako jedna z pierwszych w kraju - rozpoczęła międzynarodową wymianę uczniów. W ramach tej wymiany uczniowie gimnazjum wyjeżdżali do Estonii, Francji, Danii, Niemiec. Na przykład w 1934 r. dzięki kontaktom osobistym właściciela szkoły odbyła się wymiana z niemiecką młodzieżą Heidelberg College.

Wychowanie uczniów w szkole polegało również na nauce przedsiębiorczości i odpowiedniego podejścia do pracy. Temu celowi miało służyć m.in. prowadzenie sklepiku opartego na zasadach spółdzielczości czy uprawianie przez uczniów własnego ogrodu z warzywami i innymi roślinami.

Kuźnia gdyńskiego harcerstwa



Gimnazjum dr. Zegarskiego można nazwać kolebką gdyńskiego harcerstwa, ponieważ tam powstały pierwsze w Gdyni drużyny harcerskie. W październiku 1928 roku powstała Drużyna Harcerek im. Anny Jagiellonki. Drużynową została starsza uczennica VI klasy gimnazjum - Helena Gregorska - a opiekunką była pani Milska, nauczycielka w tej szkole. Pod koniec tego samego roku szkolnego, w czerwcu 1929 roku, zaczęła działalność pierwsza gdyńska drużyna męska im. Jana III Sobieskiego. Jej pierwszym drużynowym został nauczyciel Czesław Zabrodzki.

Uczniowie gimnazjum dr. Teofila Zegarskiego  w przepisowych ubraniach szkolnych na spacerze po promenadzie nadmorskiej w Gdyni. Od lewej idą Helena Grzegowska, Szmidt oraz Aniela Kurr, 1932 r. (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni)
Uczniowie gimnazjum dr. Teofila Zegarskiego w przepisowych ubraniach szkolnych na spacerze po promenadzie nadmorskiej w Gdyni. Od lewej idą Helena Grzegowska, Szmidt oraz Aniela Kurr, 1932 r. (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni)
W 1934 roku szkołę ukończyła pierwsza grupa dziewięciorga maturzystów. W tym samym roku szkoła uzyskała uprawnienia państwowe. Nie uzyskiwała ona jednak z tego tytułu żadnych subwencji państwowych.

Szkoła Zegarskiego pod kierownictwem Zegarskiego gimnazjum działała do roku szkolnego 1936/7, a po jego śmierci przejęli ją jezuici.

Życie rodzinne



Teofil Zegarski w 1915 roku ożenił się z Jadwigą Ziegert, córką Macieja - nauczyciela, organisty w Jabłowie pod Starogardem Gdańskim. Pochodziła ona z rodziny niemieckiej, mimo to dla męża nauczyła się języka polskiego. Zajmowała się domem i przyszkolnym internatem w Gdyni.

Dzieci Teofila i Jadwigi, córki MariaJadwiga oraz synowie EdwardWitold zostali wychowani w duchu patriotyzmu polskiego, za co synowie w czasie drugiej wojny światowej byli przetrzymywani w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen. Po wojnie Witold został znanym lekarzem i naukowcem z tytułem profesora. W 1975 roku został wyróżniony tytułem Gdańszczanina 30-lecia.

Niestrudzoną działalność zawodową i społeczną Teofila Zegarskiego 15 grudnia 1936 roku przerwała przedwczesna śmierć. Został pochowany na cmentarzu przy nieistniejącym już kościele p.w. św. Józefa w Gdyni Kolibkach.

Po wojnie jego prochy przeniesiono na cmentarz parafialny w Orłowie. Jego osobę upamiętniono dopiero w 1990 roku odsłonięciem tablicy na budynku dawnej szkoły przy al. Zwycięstwa 194 w Orłowie. Od 1995 roku Teofil Zegarski został patronem jednej z uliczek Orłowie zobacz na mapie Gdyni.

Wybrana bibliografia

ks. Mirosław Gawron, 100 lecie doktoratu profesora Teofia Zegarskiego (1884 - 1936), "Zeszyty Gdyńskie", nr 6, rok 2011, s. 47 - 59.
L. Molendowski, Teofil Zegarski (1884-1936). Pedagog, urzędnik, pomorski działacz społeczny i twórca "Orlego Gniazda" w Gdyni", Gdynia 2011

Opinie (17) 5 zablokowanych

Dodaj opinię

Dodaj opinię

Odpowiedz

STOP Hejt! Przemyśl swoją opinię

Regulamin dodawania opinii

zamknij

Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

kalendarz historyczny

1974 Eugeniusz Kwiatkowski został doctorem honoris causa UG Eugeniusz Kwiatkowski były wicepremier i minister został doctorem honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego. Kilka dni później zmarł w Krakowie.

Polecane wydarzenia

Sprawdź się

Którą z tych dzielnic przyłączono do Gdańska najwcześniej: