wiadomości

stat

Patroni tramwajów: Maciej Gwiazda

artykuł historyczny
W 1951 r. Maciej Gwiazda był naczelnikiem Wydziału Autobusowo-Trolejbusowego Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego.
W 1951 r. Maciej Gwiazda był naczelnikiem Wydziału Autobusowo-Trolejbusowego Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego. z archiwum Gdańskich Autobusów i Tramwajów

W piątym odcinku naszego cyklu "Patroni gdańskich tramwajów" przedstawiamy sylwetkę Macieja Gwiazdy, jednego z twórców komunikacji publicznej w Trójmieście po wojnie. Tydzień temu zaprezentowaliśmy postać opiekuna młodzieży - Alfa Liczmańskiego, a za tydzień opiszemy Elżbietę Koopman Heweliusz.



Patron gdańskiego tramwaju 1045 jest postacią pod wieloma względami wyjątkową. Przez znaczącą część życia był gdynianinem i zapisał się w historii tego miasta. Z Gdańskiem łączyły go zrazu tylko studia na politechnice (rozpoczęte w 1938 r. i ukończone po przymusowej przerwie wojennej w 1951 r.). Dopiero w 1958 r., już jako dyrektor techniczny Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego Gdańsk-Gdynia przeprowadził się do Gdańska; ale po śmierci spoczął na cmentarzu w "swojej" Gdyni.

Maciej Gwiazda jest patronem tramwaju Pesa Swing 120NaG SWING o numerze bocznym 1045.
Maciej Gwiazda jest patronem tramwaju Pesa Swing 120NaG SWING o numerze bocznym 1045. fot. Łukasz Unterschuetz/trojmiasto.pl
Niezwykłe jest także to, że za jego życia, a nawet po śmierci, tak niewiele mówiono o jego zasługach - najwyraźniej niewiele o to dbał, choć byli tacy, którzy nazywali go "chodzącą historią". Prawdopodobnie tylko niewielu wiedziało o wysokich odznaczeniach, jakie otrzymał za swoją działalność w okresie II wojny światowej.

Z bohaterem poprzedniego odcinka cyklu, Alfem Liczmańskim, łączy Macieja Gwiazdę działalność harcerska i to, że obaj byli więźniami niemieckiego obozu koncentracyjnego Stutthof.

Druh Maciej był od druha Alfa o 15 lat młodszy; właściwie był rówieśnikiem odrodzonej Polski, urodził się bowiem w Dąbrowie Górniczej 6 stycznia 1919 r., dosłownie kilka tygodni po odzyskaniu przez nasz kraj niepodległości. 10 lat później zmarł jego ojciec, a matka z dwoma synami - Maćkiem i Wojtkiem - pojawiła się na wybrzeżu Bałtyku, gdzie kilka lat wcześniej zaczął powstawać port i obok niego nowe miasto: Gdynia. Pani Helena Gwiazda znalazła zatrudnienie jako pracownica biurowa w Miejskim Towarzystwie Komunikacyjnym. Nie spodziewała się pewnie, że dla jej starszego syna komunikacja miejska stanie się pasją na całe życie.

Z drugą życiową pasją, czyli harcerstwem, Maciek zetknął się podczas nauki w szkole średniej. Podkreślmy, że nie była to pierwsza lepsza szkoła, ale mające siedzibę przy obecnej alei Zwycięstwa 194 Prywatne Koedukacyjne Gimnazjum doktora Zegarskiego. Szkoła ta, po latach nazwana "pierwszym polskim gimnazjum z widokiem na morze", wychowywała młodzież w duchu patriotyzmu, równocześnie kładąc nacisk na znajomość spraw morskich i naukę języków.

Maciej Gwiazda zetknął się z harcerstwem podczas nauki w Prywatnym Koedukacyjnym Gimnazjum doktora Teofila Zegarskiego, działającym przy alei Zwycięstwa 194 w Orłowie.
Maciej Gwiazda zetknął się z harcerstwem podczas nauki w Prywatnym Koedukacyjnym Gimnazjum doktora Teofila Zegarskiego, działającym przy alei Zwycięstwa 194 w Orłowie. za Wolne Forum Gdańsk
To właśnie u Zegarskiego powstała w 1928 r. pierwsza gdyńska drużyna harcerska. Maciej Gwiazda należał do II Morskiej Drużyny Harcerzy; w 1938 r. uczestniczył w harcerskich rejsach jachtowych do Szwecji. Od 1937 r. był już hufcowym V Hufca Harcerzy w Orłowie.

Po maturze, w 1938 r. rozpoczął studia politechniczne w Gdańsku. Były to czasy, kiedy Polacy studiujący w murach Technische Hochschule, jak zwała się wówczas uczelnia, spotykali się na każdym kroku z wrogością i szykanami. 24 lutego 1939 r. doszło do otwartej agresji i niemieccy studenci, mając ogromną przewagę liczebną, siłą usunęli swych polskich kolegów z sal wykładowych i laboratoriów.

Po interwencji rządu polskiego i powołaniu polsko-niemieckiej komisji konflikt został oficjalnie zażegnany i 24 kwietnia tegoż roku polscy studenci mogli powrócić na uczelnię. Na niewiele to się już zdało, bo wielkimi krokami zbliżała się wojna.

Latem 1939 r. Maciej Gwiazda, tak jak wielu innych działaczy harcerskich, brał udział w szkoleniu wojskowym inspirowanym przez II Oddział Sztabu Generalnego WP. Sztabowcy musieli sobie zdawać sprawę, że w razie wybuchu wojny Polska nie będzie w stanie przeszkodzić Niemcom w opanowaniu Pomorza, przygotowali więc w oparciu m.in. o struktury harcerskie tzw. Pogotowie Wojenne - w zamyśle mające stanowić zalążek sieci dywersji pozafrontowej na terenach zajętych przez nieprzyjaciela.

Po zajęciu Gdyni przez Niemców, nasz bohater pracował początkowo jako sanitariusz w szpitalu, a od marca 1940 r. jako ślusarz w gdyńskiej stoczni, działającej w okresie okupacji pod firmą Deutsche Werke Kiel.

Ci z gdyńskich harcerzy, którzy nie zostali wysiedleni przez Niemców, zaczęli tworzyć struktury konspiracyjne. Na terenie Pomorza warunki do działania były znacznie trudniejsze, niż w Generalnym Gubernatorstwie, jednak z wolna i tutaj zaczęła się kształtować harcerska organizacja Szarych Szeregów. Maciej Gwiazda, używający pseudonimu "Jerzy", odgrywał w niej niebagatelną rolę jako zastępca komendanta hufca, którym był Lucjan Cylkowski.

To na polecenie Cylkowskiego, latem 1941 roku, przystąpił do formowania batalionu morskiego Szarych Szeregów. Gdynia była w tym czasie ważnym ośrodkiem Kriegsmarine i wielu zakonspirowanych harcerzy, pracując w niemieckich firmach i instytucjach mających dostęp do informacji wojskowych, prowadziło działalność wywiadowczą. Systematycznie zbierano informacje o ruchach okrętów i wojska, rozmieszczeniu artylerii przeciwlotniczej, posterunków wartowniczych itp. Szczególną uwagę skupiano na okrętach podwodnych, przypływających do stoczni na remonty. Niekiedy udawało się harcerzom wykraść niemieckie mapy wojskowe, a wyjątkowo nawet plany techniczne okrętu liniowego "Gneisenau".

We wrześniu 1942 r. doszło do "wsypy". Gestapo, idące tropem ukrywającego się harcmistrza Bernarda Myśliwka, przystąpiło do akcji zatrzymywania kolejnych członków Szarych Szeregów w Gdyni. Aresztowany został m.in. Maciej Gwiazda, a także jego matka i młodszy brat. Niedługo potem wszyscy troje znaleźli się w owianym ponurą sławą niemieckim obozie koncentracyjnym Stutthof.

Wojciech Gwiazda po kilku miesiącach obozu zmarł lub został zamordowany 26 kwietnia 1943 r. Helena i Maciej przetrwali obozowe piekło i doczekali wolności. O sile charakteru Macieja Gwiazdy wiele mówi jego list pisany nocą z 11 na 12 maja 1944 r., w którym, spodziewając się bliskiej śmierci, odwołuje się do uczuć religijnych i patriotycznych, by podtrzymać matkę na duchu.

Rysunek nieznanego autora, ukazujący Helenę Gwiazdę, wykonany nielegalnie w KL Stutthof w 1944 r.
Rysunek nieznanego autora, ukazujący Helenę Gwiazdę, wykonany nielegalnie w KL Stutthof w 1944 r. ze Zbiorów Muzeum Stutthof
25 stycznia 1945 r., gdy Armia Czerwona zbliżała się do Elbląga, komendant obozu zarządził ewakuację. Tysiące więźniów w zwartych kolumnach, pod eskortą uzbrojonych SS-manów pomaszerowało zaśnieżonymi drogami na zachód (planowanym celem były obozy RAD - Służby Pracy Rzeszy - w okolicy Lęborka). Helena Gwiazda, idąca w jednej z pierwszych kolumn, na początku lutego 1945 r. wraz z grupą chorych więźniarek została pozostawiona przez eskortę w Żukowie i tam odzyskała wolność. Maciej Gwiazda wyszedł z obozu w innej kolumnie więźniów 27 stycznia i po wielodniowym marszu, na początku marca 1945 r. w okolicy Wejherowa został uwolniony przez nacierające oddziały marszałka Rokossowskiego.

Po wojnie Helena Gwiazda powróciła do Gdyni i do pracy w Miejskich Zakładach Komunikacyjnych. Już w 1946 r. zostały one połączone z gdańskim przedsiębiorstwem komunikacyjnym pod nazwą Międzykomunalne Zakłady Komunikacyjne Gdańsk-Gdynia, a w 1951 r. powstało Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne Gdańsk-Gdynia. Matka Macieja Gwiazdy do przejścia na emeryturę w 1958 r. była główną księgową w firmie.

Jej syn w 1946 r. zaczął pracować jako technik w Wydziale Trolejbusowym MZK GG, jednocześnie kontynuując przerwane przez wojnę studia na Wydziale Mechanicznym Politechniki Gdańskiej. W 1951 r. uzyskał dyplom inżyniera i został naczelnikiem wydziału trolejbusowego, zaś w 1953 r. zastępcą dyrektora (dyrektorem technicznym) Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego Gdańsk-Gdynia.

21 lipca 1959 r. Otwarcie trasy tramwajowej, którą kursowała linia nr 13 z pętli Kolonia Uroda na Targ Węglowy. Wstęgę przecina przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Gdańsku Stanisław Schmidt. Obok niego Maciej Gwiazda.
21 lipca 1959 r. Otwarcie trasy tramwajowej, którą kursowała linia nr 13 z pętli Kolonia Uroda na Targ Węglowy. Wstęgę przecina przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Gdańsku Stanisław Schmidt. Obok niego Maciej Gwiazda. z archiwum Gdańskich Autobusów i Tramwajów
Na tym stanowisku pozostał aż do przejścia na emeryturę w 1979 r. Odgrywał więc przez wiele lat znaczącą rolę w rozwoju komunikacji miejskiej w Trójmieście (do 1975 r. także w Elblągu), oczywiście na tyle, na ile było to możliwe w warunkach gospodarki PRL.

Dodatkowo gromadził też cenne materiały dokumentalne: chyba każdy, kto choćby po dyletancku (jak piszący te słowa) poszukiwał informacji o historii komunikacji miejskiej w Trójmieście, musiał natknąć się na fotografie opatrzone sygnaturą "Ze zbiorów Macieja Gwiazdy". W "Roczniku Gdyńskim" opublikował swoje opracowanie pod tytułem "Powstanie i rozwój komunikacji miejskiej w Gdyni".

Grób Macieja Gwiazdy na cmentarzu witomińskim w Gdyni.
Grób Macieja Gwiazdy na cmentarzu witomińskim w Gdyni. fot. Łukasz Unterschuetz/trojmiasto.pl
Pod koniec życia, a przeżył ponad 89 lat, ciężko chorował. Zdążył jednak przekazać swoje pamiątki obozowe do zbiorów Muzeum Stutthof w Sztutowie. Zmarł 16 czerwca 2008 r. i został pochowany na Cmentarzu Witomińskim w Gdyni.

Dziękuję pani Danucie Drywie z Muzeum Stutthof w Sztutowie i pani Alicji Mongird z Gdańskie Autobusy i Tramwaje Sp. z o.o. za informacje i materiały, bez których ten artykuł nie mógłby powstać. Wykorzystałem także informacje zawarte w "Encyklopedii Gdyni" pod red. Małgorzaty Sokołowskiej.

Opinie (29) 3 zablokowane

Dodaj opinię

Dodaj opinię

Odpowiedz

STOP Hejt! Przemyśl swoją opinię

Regulamin dodawania opinii

zamknij

Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

kalendarz historyczny

1912 Oddano do użytku gmach państwowego Gimnazjum Realnego Przy ulicy Topolowej we Wrzeszczu oddano do użytku gmach państwowego Gimnazjum Realnego. Dziś budynek jest siedzibą III Liceum Ogólnokształcącego.

Sprawdź się

Kiedy powstało molo w Orłowie?