wiadomości

Krajobraz po katastrofie, czyli podróż do Gdańska w 1817 r.

artykuł historyczny
Panorama oblężonego Gdańska w 1807 r. Autorem obrazu jest francuski malarz Jean-Antoine-Siméon Fort.
Panorama oblężonego Gdańska w 1807 r. Autorem obrazu jest francuski malarz Jean-Antoine-Siméon Fort. źródło: wikipedia.org

Chociaż w naszym kraju Napoleon kojarzy się pozytywnie, jedno jest pewne - w Gdańsku cesarz Francuzów nie powinien mieć żadnych pomników. Zarówno oblężenia w 1807 oraz 1813 r., jak i kilkuletnie trwanie République de Dantzig - jednej z kilkudziesięciu siostrzanych republik utworzonych jako trybiki wielkiej wojennej machiny wojennej Napoleona - było dla miasta katastrofą.



Czy czytałe(a)ś o okresie wojen napoleońskich?

tak, mam sporą wiedzę na ten temat 12%
tak, ale znam jedynie podstawowe fakty 53%
nie, nic nie wiem o wojnach napoleońskich 35%
zakończona Łącznie głosów: 465
W 1807 r. marszałek François Joseph Lefebvre zdobył miasto z rąk połączonych sił pruskich i rosyjskich. Za swoje zwycięstwo został nagrodzony tytułem "księcia Gdańska", po czym ruszył zdobywać kolejne miasta. Nad Motławą, pomimo mamienia gdańszczan wizją konstytucji, rzeczywistą władzę sprawował gubernator Jean Rapp.

Początkowe nadzieje i entuzjazm mieszkańców, którzy wciąż czuli się bardziej mieszkańcami Prus Królewskich niż poddanymi Hohenzollernów, zostały błyskawicznie wyplenione.

Rządy Francuzów, które łączyły się z olbrzymią kontrybucją, przymusem utrzymywania dużego garnizonu oraz blokadą kontynentalną, okazały się dla Gdańska gospodarczym kataklizmem. Po nieudanej kampanii rosyjskiej Gdańsk został ponownie oblężony w 1813 r., tym razem przez żołnierzy cara. Miasto niebywale ucierpiało na skutek kilkumiesięcznych walk: przez ostrzał i pożary zniszczeniu uległy całe kwartały, a tysiące mieszkańców zmarło od ran, głodu czy chorób.

Gdańsk, który powrócił w granice państwa Hohenzollernów, był już cieniem dawnej świetności. Warto podkreślić, że pomimo ciężkiego okresu zwierzchności francuskiej gdańszczanie sceptycznie podchodzili do powrotu pod czarne skrzydła pruskiego orła. Wtłoczono go w pruską matrycę, zniknęły dawne tradycje. Wiele starych rodów gdańskich straciło swoje znaczenie i fortunę. Część opuściła ojczyznę, inne zostały zastąpione przez nowych przybyszów.

Do takiego miasta przybył w 1817 r., zaledwie cztery lata po oblężeniu, kupiec Richard Bryan Smith. Brytyjczyk spędził kilka powojennych lat na kontynencie, zajmując się obserwacją odradzającego się handlu. Swoje spostrzeżenie zebrał w książce, którą opublikowano w Londynie w 1827 r. Wybierzmy się w podróż w czasie, towarzysząc Smithowi w jego pobycie nad Motławą.

Fragment tzw. planu Gersdorffa z 1822 r. Widoczne są na nim zniszczenia przedmieść.
Fragment tzw. planu Gersdorffa z 1822 r. Widoczne są na nim zniszczenia przedmieść. źródło: polona.pl

Gdańsk, miasto ufortyfikowane



Jedną z pierwszych rzeczy, która zwróciła uwagę podróżnika, były gdańskie fortyfikacje:

- Gdańsk jest najpotężniejszym portem w Europie, całkowicie ufortyfikowanym za pomocą niezwykle wysokich wałów, między którymi znajdują się szerokie i głębokie fosy, zaś za nimi - kolejna linia umocnień. Najbliższa okolica jest pagórkowata, a baterie tam zainstalowane bądź ulepszone przez Francuzów mają opinię najlepszych w swoim rodzaju. Najmocniejsza znajduje się na Górze Gradowej, w miejscu, gdzie gród znajdował się jeszcze przed założeniem miasta. Umocnienia składają się z trzech części, tak wymyślonych, że osłaniają siebie nawzajem; jeżeli pierwsza będzie wzięta przez wroga, może być zniszczona przez drugą, a potem trzecią. Jeżeli zaś ostatnia zostanie zdobyta, garnizon może bezpiecznie uciec do miasta podziemnym korytarzem, bez obawy o nieprzyjacielski ogień (...).
Rzeczywiście, burzliwe lata przełomu XVIII i XIX wieku skłoniły władze do rozwijania miejskich umocnień. Prusacy zabiegali przede wszystkim o zabezpieczenie ujścia Wisły, z Wisłoujściem na czele. Z kolei francuscy fortyfikatorzy skupili się przede wszystkim na południowym odcinku.

Prace prowadził między innymi słynny inżynier François Nicolas Benoit Haxo. Jego dziełem jest fantastyczny relikt tamtych czasów, który przetrwał do dzisiaj: Fort Vauban, znany obecnie jako tzw. redita napoleońska. Fort został później wpleciony w pruski kompleks koszar. Dodatkowo wzniesiono liczne szańce oraz lunety.

Smith jednak był przede wszystkim kupcem oraz podróżnikiem:

- Najlepszy widok na tę fortecę rzekomo nie do zdobycia rozciąga się z wieży kościoła Mariackiego. Jest ona bardzo wysoka i można objąć wzrokiem niezwykle szeroką panoramę wyjątkowo pięknych okolic, aczkolwiek teren za kilka mil staje się dosyć płaski i nudny.
Plan oblężenia Gdańska w 1807 r.
Plan oblężenia Gdańska w 1807 r. źródło: polona.pl

Koszmar wojny



Nawet kilka lat po zakończeniu konfliktu ślady po walkach były widoczne w pamięci mieszkańców oraz w samym mieście. Trwające jedenaście (nie trzynaście, jak utrzymuje w swojej relacji Smith) miesięcy oblężenie było katastrofalne w skutkach dla miasta. Wyspa Spichrzów została zdewastowana, bowiem decyzją generała Rappa umieszczono na niej zboże oraz magazyny wojskowe.

Wraz z setkami spichlerzy spłonęły zgromadzone zapasy. Oblegający znaczne zniszczenia zadali również Biskupiej Górce, która była ważnym punktem oporu. Ci, którzy pozostali w mieście, cierpieli z powodu niedostatku jedzenia, powodzi, chorób i działań wojennych. Duże straty ponieśli również obrońcy: podczas oblężenia zginęły dziesiątki tysięcy żołnierzy.

- Podczas trzynastu miesięcy, podczas których wojska koalicji oblegały miasto, fortyfikacje nie zniszczyły się za bardzo, pomimo wielokrotnego ostrzału. Jednak walki zebrały okrutne żniwo wewnątrz miasta, wśród domów i spichlerzy, zarówno w obrębie murów, jak i poza nimi. Wiele żywotów zakończyło się podczas tego okropnego czasu! Najprzedniejsze rodziny mieszkały w piwnicach, wówczas jedynym miejscu domu, które byłoby chociaż akceptowalnie bezpieczne, zaś większa część mieszkańców żyła w warunkach najgorszej nędzy. Zniszczenie niemal dwóch setek spichlerzy, w których trzymano zaopatrzenie dla miasta i garnizonu, bomby i odłamki, to wszystko spowodowało poddanie się Francuzów.
Przy okazji wspomnienia o ciężkich latach wojny Smith podejmuje temat liczby ludności:

- Populacja miasta była zawyżona przez podróżnych. Przed ostatnim oblężeniem obliczano ją na 40 tys. dusz mieszkających w obrębie murów miasta i podobną liczbę mieszkającą w przedmieściach. Te ostatnie zostały niemal doszczętnie zrównane z ziemią podczas ostatniej wojny i jedynie częściowo odbudowane. Myślę, iż założyć trzeba, że mieszka tutaj nie więcej niż 50 tys. ludzi. Jeszcze w 1817 r. miasto było poranione znakami ostatniej wojny: całe ulice stały w ruinach i pogorzeliskach wywołanych ogniem artylerii; każdy człowiek z sercem ubolewa tak wojnami, które powodują takie niewypowiedziane nieszczęście, którego doświadczyło niegdyś szczęśliwe miasto.
Brytyjczyk posiadał całkiem precyzyjne dane. Na początku XIX wieku w Gdańsku zamieszkiwało ok. 44 tys. ludzi, w 1817 r. było to nieco ponad 48 tys. Dla porównania, w połowie XVIII wieku według niektórych szacunków w Gdańsku mieszkało 70 tys. osób.

Wielka Aleja - zbliżenie planu oblężenia Gdańska z 1807 r.
Wielka Aleja - zbliżenie planu oblężenia Gdańska z 1807 r. źródło: polona.pl

Wielka Aleja, czyli gdański Hyde Park



Wspominając zniszczenia miasta w 1813 r., nie sposób nie wspomnieć o Wielkiej Alei. Początek XIX wieku nie był szczęśliwym okresem dla tej najsłynniejszej gdańskiej promenady. Najpierw, w 1807 r., część drzew została ścięta przez Prusaków, obawiających się ofensywy francuskiej.

Chociaż w okresie République de Dantzig część lip posadzono na nowo, w 1813 r. po raz kolejny zielona aleja padła ofiarą walk. Tym razem w okolicy toczyły się ciężkie walki piechoty. Jednak szczęśliwie dla przyszłych pokoleń i po tym epizodzie postarano się o powrót drzew:

- Oliwa, wioska położona cztery angielskie mile od Gdańska, była i jest słusznie podziwiana przez wielu. Droga do niej wiedzie przy Wielkiej Alei - bardzo długiej promenadzie, zacienionej z każdej strony lipami. Podczas francuskiego ataku na miasto w 1807 r. aleja była sceną dla intensywnych walk i niemal każde drzewo nosi ślady po gwałtownej wymianie ognia. Jest to ulubiona promenada spacerowa tutejszych mieszkańców i można nazwać ją Hyde Parkiem Gdańska, zwłaszcza w niedzielne popołudnia. Droga prowadzi przez Wrzeszcz i Strzyżę: w obu znajdują się letnie rezydencje gdańszczan; mocno ucierpiały podczas wojny, ale w większości zostały odbudowane.
Smith porównał Wielką Aleję do londyńskiego Hyde Parku. Ten zielony teren był niegdyś miejscem polowań króla Henryka VIII. Dopiero Karol I zezwolił wszystkim chętnym na korzystanie z tego miejsca. Jednak dopiero w XVIII wieku Hyde Park zaczęto przekształcać w park z prawdziwego zdarzenia. Dzięki temu intensywnie rozwijający się Londyn zyskał atrakcyjne miejsce do organizowania spotkań, zebrań oraz... pojedynków.

W kolejnym artykule wraz ze Smithem zajrzymy do wnętrza najważniejszej gdańskiej świątyni.

Opinie wybrane


wszystkie opinie (67)

alert Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

Najnowsze

więcej artykułów »

1905 Rozbiórka XVIII - wiecznego pałacu Mniszchów opis Przy Długich Ogrodach 88/89 rozpoczęła się rozbiórka XVIII- wiecznego pałacu Mniszchów. Budynek w XIX wieku służył jako siedziba pruskiego generała - gubernatora Gdańska.

Sprawdź się

Gdzie w Gdańsku znajdowała się Góra Wisielców?